विकिपीडिया म्हणजे काय व याची वैशिष्ठ्ये कोणती ?

वर्तमान काळात जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्रात इंटरनेटचा उपयोग वाढत आहे. वर्तमान काळात एकूण जागतिक लोकसंख्येपैकी 490 कोटींपेक्षा अधिक लोक इंटरनेट चा उपयोग करत आहेत.

आज इंटरनेटवर प्रत्येक गोष्टीची माहिती उपलब्ध आहे, विकिपीडिया हा इंटरनेटवरील माहितीचा सर्वात मोठा आणि सुप्रसिद्ध असा स्त्रोत आहे. विकिपीडियावर न केवळ एका ठरविक भाषेत, तर जवळजवळ जगात वापरल्या जाणाऱ्या विविध भाषेत माहिती उपलब्ध आहे.

विकिपीडिया ही नेमकी संकल्पना काय आहे, याचा उदय नेमकं कसं झालं, याची वैशिष्ठ्ये काय अशा विकिपीडिया संबधित विविध माहितीचा आढावा आपण सदर लेखात घेणार आहोत,


विकिपीडिया म्हणजे काय ?

विकिपीडिया हा मुक्त-सामग्रीचा ऑनलाइन विश्वकोश आहे, ज्यामध्ये विविध विषयांवर लेख स्वरूपात माहिती उपलब्ध आहे. हे स्वयंसेवक योगदानकर्त्यांच्या जागतिक समुदायाद्वारे लिहिले व संपादित केले जातात.

विकिपीडियावरील लेख तटस्थ दृष्टिकोनातून लिहिलेले असतात जे विश्वसनीय स्त्रोतांच्या आधारे लिहिले जातात.

विकिपीडिया ही वेबसाइट 2001 मध्ये लाँच झाली आणि शेकडो भाषांमध्ये लाखो लेखांसह जगातील सर्वात लोकप्रिय वेबसाइट बनली आहे.

विकिपीडियाचा मालकी हक्क हा “विकिमीडिया फाऊंडेशन” या संस्थेकडे आहे. “विकिमिडीया फाऊंडेशन” एक ना-नफा संस्था असून, व्यक्ती आणि संस्थांच्या देणग्यांद्वारे या संस्थेला निधी प्राप्त होत असतो.


इतिहास

जिमी वेल्स आणि लॅरी सेंगर यांनी 15 जानेवारी 2001 मध्ये न्यूपिडिया नामक ऑनलाईन विश्वकोश या प्रकल्पाची सुरुवात केली. ही एक मुक्त-सामग्री ज्ञानकोश तयार करण्याची कल्पना होती, ज्याद्वारे जगात कोठेही कोणीही माहिती लिहू आणि संपादित करू शकेल. सुरुवातीला, वेबसाइटने आकर्षण मिळविण्यासाठी संघर्ष केला, परंतु अधिक लोक साइटवर सामग्रीचे योगदान देऊ लागल्याने वेबसाईटची लोकप्रियता कालांतराने वाढू लागली.

सुरुवातीच्या काळात, विकिपीडियाची वाढ मोठ्या प्रमाणात स्वयंसेवक योगदानकर्त्यांच्या समुदायाद्वारे चालविली गेली, ज्यांनी विविध विषयांवर लेख तयार केले आणि संपादित केले.

वेबसाइट जसजशी वाढत गेली, तसतसे वेबसाइटला विविध आव्हानांना सामोरे जावे लागले. कालांतराने वेबसाईटवरील लेख अचूक आणि विश्वासार्ह आहेत की नाही याची तपासणी आणि संतुलनाची एक प्रणाली विकसित केली गेली.

कालांतराने, विकिपीडियाने शेकडो भाषांमध्ये लेख समाविष्ट करण्यासाठी विस्तार केला आणि जगातील सर्वात लोकप्रिय वेबसाइट्सपैकी एक बनली. आज, विकिपीडियावर विविध विषयांवर लाखो लेख आहेत, आणि स्वयंसेवकांच्या जागतिक समुदायाद्वारे त्याची देखभाल आणि संपादन करणे सुरू आहे.

2003 मध्ये, विकिमीडिया फाउंडेशनची स्थापना विकिपीडिया आणि त्याच्या सह प्रकल्पांना समर्थन देण्यासाठी एक ना-नफा संस्था म्हणून करण्यात आली.

विकिमिडीया फाउंडेशन विकिपीडियाला सामर्थ्यवान पायाभूत सुविधा आणि तंत्रज्ञान व्यवस्थापित करण्यासाठी तसेच साइटच्या चालू ऑपरेशन्सला समर्थन देण्यासाठी निधी उभारण्यासाठी जबाबदार आहे.


वैशिष्टय

विकिपीडियाची अनेक वैशिष्ट्ये आहेत, जी माहितीसाठी एक अद्वितीय आणि मौल्यवान संसाधन बनवतात:

1. विनामूल्य आणि मुक्त सामग्री

विकिपीडियावरील सर्व सामग्री विनामूल्य उपलब्ध आहे, आणि “Creative Commons Attribution” परवान्याच्या अटींनुसार विकिपीडिया वरील लेखांचा पुनर्वापर आणि लेखात सुधारणा केली जाऊ शकते. हे कोणात्याही व्यक्तीला विकिपीडियावरील माहितीमध्ये प्रवेश करण्यास आणि कोणत्याही कारणासाठी वापरण्यास अनुमती देते.

2. सहयोगी संपादन

विकिपीडियावरील लेख स्वयंसेवकांच्या जागतिक समुदायाद्वारे लिहिले आणि संपादित केले जातात. कोणतीही व्यक्ती विकिपीडियावर आपले खाते तयार करू शकते आणि लेख संपादित करू शकते, ज्याचे अचूकता आणि विश्वासार्हता सुनिश्चित करण्यासाठी इतर स्वयंसेवकांद्वारे पुनरावलोकन केले जाते.

3. तटस्थ दृष्टीकोन

विकिपीडिया तटस्थ, निःपक्षपाती पद्धतीने माहिती सादर करण्याचा प्रयत्न करते. याचा अर्थ असा की लेख कोणत्याही विशिष्ट दृष्टिकोनाचा किंवा अजेंडाचा प्रचार न करता लिहिला जातो.

4. पडताळणीयोग्यता

विकिपीडियावरील लेख विश्वसनीय स्त्रोतांवर आधारित असतात. लेखांमधील सर्व माहिती त्या स्त्रोतांच्या उद्धरणांद्वारे समर्थित असणे आवश्यक असते, यामुळे विकिपीडियावरील माहिती अचूक आणि विश्वासार्ह असल्याची खात्री निर्माण होते.

5. लेखाचा दर्जा

विकिपीडियामध्ये लेखांच्या गुणवत्तेची पूर्णता आणि अचूकता यावर आधारित एक प्रणाली आहे, हि प्रणाली वाचकांना लेखाच्या विश्वासार्हतेचे द्रुतपणे मूल्यांकन करण्यास अनुमती देते.

6. बहुभाषिक समर्थन

विकिपीडिया शेकडो भाषांमध्ये उपलब्ध आहे, ज्यामुळे ते जगभरातील लोकांसाठी माहितीचे एक मौल्यवान संसाधन बनले आहे.

7. वापरकर्ता अभिप्राय

वाचक विकिपीडियावरील लेखांवर कमेंट आणि अभिप्राय देऊ शकतात, यामुळे सादर केलेल्या माहितीची अचूकता आणि पूर्णता सुधारण्यास मदत मिळते.

एकूणच, वरील वैशिष्ट्ये विकिपीडियाला विविध विषयांवरील माहितीचे एक मौल्यवान संसाधन बनवतात. विकिपीडिया वेबसाईटशी संबंधित काही मर्यादा आणि आव्हाने असली तरी, इंटरनेटवरील माहितीचा हा सर्वात लोकप्रिय आणि मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणार्‍या स्त्रोतांपैकी एक आहे.


Download

विकिपीडिया केवळ वेबसाईट स्वरूपातच उपलब्ध नसून हे ॲप स्वरूपात देखील उपलब्ध आहे. ॲपद्वारे वापरकर्ता विकिपीडियाच्या सर्व सेवांचा लाभ घेऊ शकतो, तसेच यामध्ये खाते खोलून वापरकर्ता विकिपीडियामध्ये स्वतःचे योगदान देखील देऊ शकतो. Wikipedia चा ॲप Android आणि IOS  दोन्ही वापरकर्त्यांसाठी उपलब्ध आहे.


तथ्य

विकिपीडियाबद्दल काही मनोरंजक तथ्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

  • 2021 पर्यंत, विकिपीडियावर इंग्रजी आणि 300 हून अधिक भाषांमध्ये 6 दशलक्ष पेक्षा अधिक लेख होते.
  • दर महिना 6.5 पेक्षा अधिक लेख इंग्रजी भाषेत United States बद्दल लिहिले जातात .
  • विकिपीडिया वर दर महिना 17 अब्जाहून अधिक पेज व्ह्यू येतात.
  • विकिपीडिया ही जगातील 5 वी सर्वाधिक पहिली जाणारी वेबसाईट आहे.
  • विकिमीडिया फाऊंडेशन, जे विकिपीडिया आणि त्‍याच्‍या सह प्रकल्‍पांचे व्‍यवस्‍थापन करते, त्‍यात 40 हून अधिक देशांमध्‍ये 500 हून अधिक कर्मचारी आणि कंत्राटदार काम करत आहेत.
  • 2020 मध्ये विकिपिडीयाला $120 दशलक्ष पेक्षा जास्त देणगी प्राप्त झाली होती.

FAQ

1. विकिपीडिया कोण संपादित करू शकतो ?

उत्तर : इंटरनेट प्रवेश असलेली कोणतीही व्यक्ती विकिपीडिया संपादित करू शकते. तथापि, काही मार्गदर्शक तत्त्वे आणि धोरणे आहेत ज्यांचे संपादकांनी पालन करणे आवश्यक आहे.

2. विकिपीडिया विश्वसनीय आहे का ? 

उत्तर : विकिपीडियाचे उद्दिष्ट अचूक आणि विश्वासार्ह माहिती प्रदान करणे आहे, परंतु कोणत्याही स्त्रोताप्रमाणे ते परिपूर्ण नाही.

3. विकिपीडियाला निधी कसा प्राप्त होतो ?

उत्तर : विकिपीडिया ही एक ना-नफा संस्था आहे, वापरकर्त्यांनी दिलेल्या देणगीतून (Donation) विकिपीडिया निधी प्राप्त करते.

4. विकिपीडिया चुकीची माहिती कशी हाताळते ?

उत्तर : विकिपीडियामध्ये संपादकांचा एक मोठा समुदाय आहे, चुकीची माहिती ओळखण्यासाठी काम करतो. तसेच संपादने शोधण्यात आणि पूर्ववत करण्यात मदत करणारी स्वयंचलित प्रणाली देखील विकिपीडियाकडे आहेत.

5. आपण विकिपीडियावर कसे योगदान देऊ शकतो ?

वापरकर्ता स्वतःचे खाते तयार करून आणि लेख संपादित करून विकिपीडियावर योगदान देऊ शकतो. सहभागी होण्याचे इतरही अनेक मार्ग आहेत, जसे की बदलांवर गस्त घालण्यास मदत करणे, लेखांचे इतर भाषांमध्ये भाषांतर करणे किंवा संस्थेला देणगी देणे.

अधिक लेख –

1. वेबसाईट म्हणजे काय व वेबसाईट चे प्रकार कोणते ?

2. सॉफ्टवेअर म्हणजे काय ?

3. इंटरनेट म्हणजे काय व इंटरनेटचे फायदे कोणते ?

4. ब्लॉग म्हणजे काय व ब्लॉग चे प्रकार कोणते ?