वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनाचा शोध कोणी लावला ?

वाफेवर चालणारे इंजिन म्हणजे मानवी चातुर्य आणि तांत्रिक प्रगतीच्या सामर्थ्याचा एक उत्तम पुरावा आहे. 17 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात सापडलेल्या, या उल्लेखनीय शोधामुळे औद्योगिक क्रांती घडली, ज्याने जगाला गहन मार्गांनी बदलले.

औद्योगिक यंत्रसामग्रीला बल देण्यापासून ते वाहतुकीत क्रांती घडवून आणण्यापर्यंत, वाफेच्या इंजिनने आधुनिक समाजाला आकार देण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

अनुक्रमणिका


वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनाचा शोध कोणी लावला ?

वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनचा शोध कोणा एका व्यक्तीने लावला नाही, कालांतराने अनेक शोधकांच्या योगदानाने विकसित झाला. तथापि, वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनच्या विकासातील प्रमुख व्यक्तींपैकी एक म्हणजे जेम्स वॅट.

18 व्या शतकात, जेम्स वॅटने वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनच्या रचनेमध्ये आणि कार्यक्षमतेत लक्षणीय सुधारणा केल्या. जेम्सने एक वेगळा कंडेन्सर विकसित केला, ज्यामुळे इंजिन अधिक कार्यक्षम झाले.

औद्योगिक क्रांतीदरम्यान वाफेचे इंजिन व्यावहारिक आणि मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे उर्जेचे स्त्रोत बनवण्यात जेम्स वॅटच्या सुधारणा महत्त्वपूर्ण ठरल्या.

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनची संकल्पना जेम्स वॅट यांच्या आधीपासूनच आहे.

Aeolipile नावाच्या पहिल्या ज्ञात वाफेच्या इंजिनचा शोध इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात अलेक्झांड्रियाच्या हिरो या प्राचीन ग्रीक अभियंत्याने लावला होता.

तथापि, हिरोचे वाफेचे इंजिन हे उपयुक्त काम करण्यासाठी व्यावहारिक यंत्रापेक्षा खेळण्यासारखे  होते असे म्हणता येईल.

आधुनिक वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनच्या विकासाला अनेक शतके लागली आणि त्यात अनेक शोधक आणि अभियंते यांनी आपले मोलाचे योगदान दिले.


प्रकार

कालांतराने विकसित होणारी अनेक प्रकारची वाफेवर चालणारी इंजिने आहेत, ज्यांचे काही उल्लेखनीय प्रकार खालीलप्रमाणे:

1. परस्पर वाफेचे इंजिन

वाफेच्या दाबाला यांत्रिक कार्यात रूपांतरित करण्यासाठी या प्रकारचे इंजिन एक परस्पर पिस्टन वापरते. पिस्टनची परस्पर गती सामान्यतः क्रँकशाफ्ट वापरून रोटरी मोशनमध्ये रूपांतरित केली जाते.

2. वाफेवर चालणारे टर्बाइन

वाफेवर चालणारे टर्बाइन हे एक रोटरी इंजिन आहे, जे यांत्रिक कार्य निर्माण करण्यासाठी वाफेच्या गतिज उर्जेचा वापर करते. यात शाफ्टवर बसवलेल्या फिरत्या ब्लेडचा संच असतो. वाफ ब्लेडवर निर्देशित केली जाते, ज्यामुळे ते शाफ्ट फिरवतात आणि इंजिन सुरू करतात. स्टीम टर्बाइनचा मोठ्या प्रमाणावर वीज प्रकल्प आणि विविध औद्योगिक अनुप्रयोगांमध्ये वापर केला जातो.

3. वाफेवर चालणारे लोकोमोटिव्ह

वाफेचे लोकोमोटिव्ह हे एक प्रकारचे परस्पर वाफेचे इंजिन आहे, जे विशेषतः रेल्वे वाहतुकीसाठी डिझाइन केलेले आहे. कनेक्टिंग रॉड्स आणि ड्रायव्हिंग व्हीलच्या प्रणालीद्वारे लोकोमोटिव्हची चाके चालविण्यासाठी ते परस्पर पिस्टन इंजिन वापरते. 19 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीस वाफेची इंजिने मोठ्या प्रमाणावर वापरली जात होती.

4. वाफेवर चालणारे जहाज इंजिन

वाफेवर चालणारे जहाज इंजिन, ज्यांना इंग्रजीत स्टीम शीप इंजिन असे म्हटले जाते, हे स्टीमशिप आणि इतर जहाजांना चालवण्यासाठी वापरले जात होते. ही इंजिने बहुधा मोठी आणि शक्तिशाली होती, जी प्रणोदनासाठी, आवश्यक उर्जा निर्माण करण्यासाठी अनेक सिलेंडर्स आणि जटिल वाल्व प्रणाली वापरतात.

5. वाफेवर चालणारे पंपिंग इंजिन

वाफेवर चालणारे पंपिंग इंजिन खाणीतून पाणी उपसणे किंवा शहरांना पाणी पुरवठा करणे यासारख्या विविध कारणांसाठी वापरले जात असे. या इंजिनांमध्ये सामान्यत: मोठे पिस्टन असायचे आणि ते लक्षणीय प्रमाणात पाणी वाहनासाठी डिझाइन केले होते.

6. एकप्रवाह वाफेवर चालणारे इंजिन

एकप्रवाह वाफेवर चालणारे इंजिन हे एक प्रकारचे परस्पर चालणारे इंजिन आहे, ज्यामध्ये सिलेंडरमधून वाफ एका दिशेने वाहते, पारंपारिक इंजिनच्या विपरीत जेथे वाफ एका बाजूने प्रवेश करते आणि दुसर्‍या बाजूने संपते. इंजिनची ही रचना उष्णतेचे नुकसान कमी करते आणि कार्यक्षमता वाढवते.

संपूर्ण इतिहासात विकसित झालेल्या वाफेच्या इंजिनांची ही काही उदाहरणे आहेत.


इतिहास

वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनचा इतिहास अनेक शतक पूर्वीचा आहे. विविध संशोधक आणि अभियंत्यांच्या योगदानाद्वारे चिन्हांकित केला गेला आहे. 

वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनच्या इतिहासातील प्रमुख टप्पे यांचे संक्षिप्त विहंगावलोकन खालीलप्रमाणे:

प्राचीन आणि सुरुवातीच्या संकल्पना:

वाफेचा एक उर्जेचा स्त्रोत म्हणून वापर करण्याची संकल्पना प्राचीन काळापासून अस्तित्वात आहे. अलेक्झांड्रियाचा ग्रीक अभियंता हिरो याने, इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात एओलिपाइल या वाफेवर चालणाऱ्या उपकरणाचा शोध लावला. तथापि, हे व्यावहारिक यंत्रापेक्षा प्रात्यक्षिक होते.

प्रारंभिक वाफेवर चालणारे पंपिंग इंजिन:

17 व्या शतकात, विविध संशोधकांनी वाफेवर चालणारे पंपिंग इंजिन विकसित केले. थॉमस सेव्हरी या इंग्रजी अभियंत्याने साल 1698 मध्ये पहिले व्यावहारिक वाफेवर चालणारे इंजिन पेटंट केले.

सॅव्हरी यांनी तयार केलेले इंजिन वाफेचा दाब वापरून एक व्हॅक्यूम तयार करत होते, ज्यामुळे चेंबरमध्ये पाणी खेचले जायचे व नंतर ते पाणी वाफेच्या दाबाने बाहेर काढले जायचे, अशा प्रकारे इंजिन कार्य करत होते.

थॉमस न्यूकॉमन यांनी 1712 मध्ये पिस्टन आणि वेगळे कंडेन्सर वापरणारे वायुमंडलीय इंजिन विकसित करून, सॅव्हरीने तयार केलेल्या वाफेच्या इंजिनच्या रचनेत अनेक सुधारणा केल्या.

जेम्स वॅटच्या सुधारणा:

वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनच्या विकासामध्ये 18 व्या शतकात स्कॉटिश अभियंता जेम्स वॅटच्या योगदानामुळे लक्षणीय प्रगती झाली. स्वतंत्र कंडेनसर, डबल-अॅक्टिंग पिस्टन आणि रोटरी मोशन मेकॅनिझमसह वॅटच्या सुधारणांनी स्टीम इंजिनची कार्यक्षमता आणि व्यावहारिकता मोठ्या प्रमाणात वाढवली. त्यांच्या कार्याने औद्योगिक क्रांतीदरम्यान वाफेच्या उर्जेच्या व्यापक वापराचा पाया घातला.

औद्योगिक क्रांती आणि वाफेची शक्ती:

वाफेच्या इंजिनने औद्योगिक क्रांतीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली. खाणकाम, कापड उत्पादन, वाहतूक यांसारख्या अनेक उद्योगांमध्ये परिवर्तन घडवून आणले. वाफेवर चालणाऱ्य इंजिनचा वापर कारखाने, गिरण्या, स्टीमशिप, लोकोमोटिव्ह आणि इतर विविध यंत्रसामग्रीसाठी केला जाऊ लागला, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन आणि जागतिक व्यापाराचा विस्तार होऊ शकला.

वाफेच्या तंत्रज्ञानातील प्रगती:

19व्या शतकात, अभियंत्यांनी वाफेवर चालणाऱ्या इंजिन तंत्रज्ञानामध्ये सुधारणा करणे सुरू ठेवले. कंपाऊंड स्टीम इंजिन विकसित केले गेले, ज्यामध्ये कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी विविध आकारांचे अनेक सिलिंडर वापरण्यात आले.

वाफेच्या टर्बाइनचा शोध लागला, ज्यामुळे वीज निर्मिती आणि प्रणोदनासाठी वाफेच्या ऊर्जेचे अधिक कार्यक्षम आणि संक्षिप्त स्वरूप प्रदान केले गेले. या काळातील उल्लेखनीय अभियंत्यांमध्ये जॉर्ज स्टीफनसन यांचा समावेश होता, ज्यांनी पहिले यशस्वी वाफेवर चालणारे लोकोमोटिव्ह तयार केले आणि सर चार्ल्स पार्सन्स, यांनी स्टीम टर्बाइनच्या विकासात पुढाकार घेतला.

इतर उर्जा स्त्रोतांमध्ये संक्रमण:

20 व्या शतकात वाफेची उर्जा प्रबळ राहिली असली तरी अखेरीस त्याने अंतर्गत ज्वलन इंजिन आणि इलेक्ट्रिक मोटर्स सारख्या उर्जेच्या इतर स्त्रोतांना मार्ग दिला.

या नवीन तंत्रज्ञानाने अधिक कार्यक्षमता, लवचिकता आणि सुविधा प्रदान केल्या आहेत. आज, वाफेच्या लोकोमोटिव्हचा वापर अजूनही काही विशिष्ट अनुप्रयोगांमध्ये केला जातो, जसे की वाफेवर चालणारे लोकोमोटिव्ह संरक्षण, वाफेवर चालणारी जहाजे आणि काही औद्योगिक प्रक्रियांमध्ये.


वाफेवर चालणारे इंजिन कसे कार्य करते ?

वाफेवर चालणारे इंजिन, वाफेच्या ऊर्जेचे यांत्रिक कार्यामध्ये रूपांतर करून कार्य करते. बेसिक रेसिप्रोकेटिंग वाफेवर चालणारे इंजिन कसे कार्य करते याचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे:

1) बॉयलरमध्ये पाणी गरम करण्यासाठी कोळसा, तेल किंवा नैसर्गिक वायू यासारख्या घटकांचा स्रोत म्हणून वापर केला जातो. उष्णतेमुळे पाणी उकळते आणि उच्च दाबाने वाफ तयार होते.

2) ही पाण्याची वाफ एका सिलेंडरमध्ये निर्देशित केली जाते, जिथे पिस्टन ठेवलेला असतो. सिलेंडरमध्ये प्रवेश द्वार आणि वाफ बाहेर टाकण्यासाठी ठराविक द्वार असतात, जे वाफेचा प्रवाह नियंत्रित करतात.

3) वाफ प्रवेश मार्गाने सिलेंडरमध्ये प्रवेश करते आणि पिस्टनच्या वरची जागा भरते.

4) वाफ सिलिंडरमध्ये प्रवेश करत असताना, ते पिस्टनला खाली ढकलते. ही अधोगती वाफेच्या विस्तारामुळे आणि पिस्टनवरील दाबामुळे होते.

5) वाफेचा विस्तार झाल्यानंतर आणि त्याचे कार्य पूर्ण केल्यानंतर, सिलेंडर मधील बाहेर जाण्याचा मार्ग उघडतो, ज्यामुळे वापरलेल्या वाफेला सिलेंडरमधून बाहेर टाकले जाते.

6) जस जसे वाफ बाहेर काढली जाते, तस तसे पिस्टन वरच्या दिशेने सरकत जाते, ही ऊर्ध्वगामी गती पुढील प्रक्रियेसाठी सिलेंडर तयार करत असते.

7) काही वाफेवर चालणारे इंजिनमध्ये, काम पूर्ण झाल्यानंतर वाफेला थंड करण्यासाठी स्वतंत्र कंडेन्सर वापरला जातो. या कंडेन्सेशनमुळे सिलेंडरमध्ये व्हॅक्यूम तयार होतो, ज्यामुळे पिस्टनचा रिटर्न स्ट्रोक सुलभ होतो आणि इंजिनची कार्यक्षमता वाढते.

अशा प्रकारे एक सर्व साधारण वाफेवर चालणारे इंजिन कार्य करत असते.


उपयोग

वाफेची इंजिने ऐतिहासिकदृष्ट्या विस्तृत अनुप्रयोगांमध्ये वापरली गेली आहेत. संपूर्ण इतिहासात वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनचे काही उल्लेखनीय उपयोग खालीलप्रमाणे:

1. औद्योगिक यंत्रसामग्री

वाफेच्या इंजिनांनी औद्योगिक क्रांतीदरम्यान कारखाने आणि गिरण्यांमध्ये यंत्रसामग्री चालविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांचा वापर टेक्सटाईल लूम्स, करवती, प्रिंटिंग प्रेस आणि इतर अनेक औद्योगिक मशीने चालविण्यासाठी केला जातो.

2. वाफेवर चालणारे स्वयंचलित यंत्र

वाफेवर चालणाऱ्या स्वयंचलित इंजिनांनी, 19 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि 20 व्या शतकाच्या सुरुवातीला वाहतुकीत क्रांती घडवून आणली. वाफेवर चालणाऱ्या गाड्यांच्या साहाय्याने लांब पल्ल्याच्या मालाची आणि लोकांची, जलद आणि अधिक कार्यक्षम वाहतूक होऊ लागली, ज्यामुळे रेल्वेच्या विस्तारात आणि आर्थिक वाढीस हातभार लागला.

3. वाफेवर चालणारे जहाज

वाफेची इंजिने वाफेवर चालणाऱ्या जहाजांना चालवण्यासाठी, पाल शक्तीच्या जागी वापरली जात होती. वाफेवर चालणार्‍या जहाजांनी मालवाहू आणि प्रवाशांसाठी विश्वसनीय आणि कार्यक्षम वाहतुकीचे साधन उपलब्ध करून दिले, ज्यामुळे जागतिक व्यापार आणि अन्वेषण सक्षम झाला.

4. पंपिंग स्टेशन्स

वाफेवर चालणारी पंपिंग इंजिने पाण्यासंबंधित कामे आणि खाणकामांमध्ये कार्यरत होती. त्यांचा वापर खाणीतून पाणी उपसण्यासाठी, दलदलीचा निचरा करण्यासाठी आणि शहरे आणि गावांना पाणीपुरवठा करण्यासाठी केला जात असे.

5. वीजनिर्मिती

वाफेची इंजिने, विशेषत: वाफेच्या टर्बाइनचा वापर वीज निर्मितीसाठी केला जातो. वाफेची उच्च दाब आणि उच्च तापमान ऊर्जा टर्बाइन फिरवण्यासाठी वापरली जाते, ज्यामुळे वीज प्रकल्पांमध्ये विद्युत उर्जा निर्माण होते.

6. कृषी अनुप्रयोग

वाफेची इंजिने शेतीमध्ये विविध कारणांसाठी वापरली जात होती, तसेच याद्वारे मळणी यंत्रे, सॉ मिल्स आणि इतर शेती उपकरणे चालवली जाऊ लागली, ज्यामुळे शेतीच्या कामकाजात उत्पादकता आणि कार्यक्षमता वाढली.

7. स्थिर इंजिन

कारखाने, गिरण्या आणि मोठ्या इमारतींना वीज पुरवण्यासारख्या स्थिर अनुप्रयोगांमध्ये वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनचा वापर केला जात असे. ही इंजिने बांधकाम आणि खाणकाम यासह विविध उद्योगांमध्ये आढळू शकतात.

8. वाफेवर चालणारे पंप

पाणीपुरवठा यंत्रणा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि ड्रेनेज प्रकल्पांमध्ये पंप चालविण्यासाठी वाफेवर चालणारी इंजिने वापरली गेली.

वाफेची इंजिने मोठ्या प्रमाणावर अधिक प्रगत तंत्रज्ञानाने बदलली असताना, औद्योगिकीकरण, वाहतूक आणि वीजनिर्मितीवर त्यांचा ऐतिहासिक प्रभाव कमी लेखता येणार नाही. आज, वाफेची इंजिने प्रामुख्याने हेरिटेज संवर्धन, वाफेवर चालणारी जहाजे आणि विशेष औद्योगिक प्रक्रियांमध्ये वापरली जात आहेत.


फायदे

स्टीम इंजिन अनेक फायदे देतात ज्यांनी औद्योगिक क्रांतीदरम्यान त्यांच्या व्यापक वापरास हातभार लावला. स्टीम इंजिनशी संबंधित काही फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

1. अष्टपैलुत्व

वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनचा वापर विविध उद्योगांमध्ये विविध यंत्रसामग्री आणि उपकरणे चालविण्यासाठी केला जाऊ शकतो. ते पंप, गिरण्या, स्वयंचलित यंत्र, जहाजे आणि विविध प्रकारची औद्योगिक यंत्रे चालवू शकतात. या अष्टपैलुत्वामुळे वाफेची इंजिने विविध अनुप्रयोगांसाठी योग्य बनली आणि औद्योगिकीकरणाच्या काळात त्यांची लोकप्रियता वाढली.

2. उच्च टॉर्क

वाफेचे इंजिन उच्च पातळीचे टॉर्क निर्माण करू शकतात, ज्यामुळे ते हेवी-ड्यूटी अनुप्रयोगांसाठी योग्य बनतात. या वैशिष्ट्यामुळे ते खाणकाम, कापड उत्पादन यांसारख्या उद्योगांमध्ये यंत्रसामग्री चालविण्यासाठी योग्य बनले.

3. सतत पॉवर आउटपुट

वाफेवर चालणारे इंजिन्स दीर्घ कालावधीत, तुलनेने स्थिर पॉवर आउटपुट देऊ शकतात. ही स्थिरता अशा प्रक्रियांसाठी फायदेशीर असते, ज्यांना सतत आणि सातत्यपूर्ण उर्जा आवश्यक असते, जसे की कारखाना मशीनरी चालवणे किंवा वीज निर्माण करणे.

4. लवचिकता

वेगवेगळ्या ऍप्लिकेशन्सच्या उर्जा आवश्यकता पूर्ण करण्यासाठी वाफेवर चालणाऱ्या इंजिन वेगवेगळ्या आकारात बनवता येतात. ते औद्योगिक सेटिंग्जसाठी मोठे आणि शक्तिशाली असू शकतात किंवा वाफेवर चालणारे पंप सारख्या पोर्टेबल अनुप्रयोगांसाठी लहान असू शकतात.

5. नैसर्गिक साधनसंपत्तीपासून स्वतंत्र

वाफेची इंजिने उपलब्धता आणि किमतीनुसार कोळसा, तेल आणि लाकूड यासह विविध प्रकारचे इंधन स्रोत वापरू शकतात. इंधनाच्या निवडीतील या लवचिकतेमुळे वाफेवर चालणारे स्वयंचलित यंत्र विशिष्ट नैसर्गिक संसाधनांपासून स्वतंत्रपणे चालवता आले, ज्यामुळे ते वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये आणि इंधन उपलब्धतेशी जुळवून घेता आले.

6. आर्थिक प्रभाव

औद्योगिक क्रांतीदरम्यान वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनांचा विकास आणि व्यापक वापरामुळे आर्थिक वाढीस महत्वपूर्ण हातभार लागला. त्यांनी वाढीव उत्पादन, सुधारित वाहतूक आणि उद्योगांचा विस्तार सुलभ केला, ज्यामुळे आर्थिक समृद्धी आणि जीवनमान सुधारले.

7. तांत्रिक नवकल्पना

वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनच्या विकासामुळे साहित्य अभियांत्रिकी, उत्पादन प्रक्रिया आणि नियंत्रण यंत्रणा यासारख्या क्षेत्रांमध्ये तांत्रिक नवकल्पना वाढली. वाफेवर चालणारे इंजिन रचना आणि कार्यक्षमतेतील नवकल्पनांमुळे वीज निर्मिती आणि यंत्रसामग्रीमध्ये आणखी प्रगतीचा मार्ग मोकळा झाला.

हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की स्टीम इंजिनचे अनेक फायदे असले तरी त्यांना मर्यादा देखील होत्या. ते तुलनेने जड होते, त्यांची नियमित देखभाल आवश्यक होती आणि अंतर्गत ज्वलन इंजिन आणि इलेक्ट्रिक मोटर्स सारख्या आधुनिक उर्जा स्त्रोतांपेक्षा ते कमी कार्यक्षम होते. तथापि, त्यांच्या उत्कर्षाच्या काळात, वाफेच्या इंजिनांनी उद्योग आणि वाहतुकीत क्रांती घडवून आणली आणि समाजाच्या प्रगतीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.


तोटे

वाफेच्या इंजिनांनी औद्योगिक क्रांतीत महत्त्वाची भूमिका बजावली तसेच याचे अनेक फायदे असले तरी काही तोटेही होते. वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनशी संबंधित काही मर्यादा आणि तोटे खालीलप्रमाणे:

1. अकार्यक्षमता

अंतर्गत ज्वलन इंजिन किंवा इलेक्ट्रिक मोटर्स यांसारख्या आधुनिक उर्जा स्त्रोतांपेक्षा वाफेची इंजिने स्वाभाविकपणे कमी कार्यक्षम असतात. वाफेचे यांत्रिक कार्यात रूपांतर करताना उष्णतेच्या रूपात महत्त्वपूर्ण ऊर्जा नष्ट होते. या अकार्यक्षमतेमुळे एकूण ऊर्जा रूपांतरण कमी होते आणि इंधनाचा वापर वाढतो.

2. इंजिन चालू होण्यास लागणारा वेळ

वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनांना सामान्यतः सुरू होण्यासाठी आणि त्यांच्या इष्टतम ऑपरेटिंग परिस्थितीपर्यंत पोहोचण्यासाठी लक्षणीय वेळ लागते. पाणी गरम करणे, वाफ निर्माण करणे आणि बॉयलरवर दबाव टाकणे या प्रक्रियेस वेळ लागू शकतो. या संथ स्टार्टअप वेळेमुळे वाफेवर चालणार्‍या यंत्रांची प्रतिसाद क्षमता आणि चपळता मर्यादित झाली.

3. मोठा आकार आणि वजन

स्टीम इंजिन, विशेषत: त्यांच्या पूर्वीच्या रचनेमध्ये मोठे आणि जड होते. वाफेवर चालणाऱ्या स्वयंचलित इंजिन चा आकार आणि वजन त्यांना पोर्टेबिलिटी आवश्यक असलेल्या अनुप्रयोगांसाठी कमी योग्य बनवते. या मर्यादेने त्यांचा वापर लहान-प्रमाणातील ऑपरेशन्स किंवा वाहतूक मोडपर्यंत मर्यादित केला.

4. पर्यावरणीय प्रभाव

कोळसा किंवा तेल यांसारख्या जीवाश्म इंधनांचा वापर करून वाफेवर चालणारी इंजिने वायू प्रदूषण आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास करण्यास कारणीभूत ठरतात. या इंधनांच्या ज्वलनामुळे हरितगृह वायू, कण आणि इतर प्रदूषके वातावरणात सोडली जातात. वाफेच्या इंजिनांनाही मोठ्या प्रमाणात पाण्याची आवश्यकता असते, ज्यामुळे स्थानिक जलस्रोतांवर ताण येऊ शकतो.

5. सुरक्षिततेचे धोके

वाफेची इंजिने उच्च दाब आणि तापमानावर चालतात, ज्यामुळे सुरक्षिततेला धोका निर्माण होतो. सुरुवातीच्या स्टीम लोकोमोटिव्हमध्ये बॉयलरचे स्फोट ही एक महत्त्वाची चिंता होती, परिणामी व्यक्तीला जखम अथवा त्याचा मृत्यू होण्याची शक्यता नाकारता येत नव्हती. वाफेवर चालणारे इंजिन ऑपरेशनची सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी योग्य अभियांत्रिकी, देखभाल आणि सुरक्षा प्रोटोकॉल आवश्यक आहेत.

6. मर्यादित इंधन उपलब्धता

वाफेच्या लोकोमोटिव्हमध्ये इंधनाच्या स्त्रोतांमध्ये काही लवचिकता असताना देखील ते इंधन उपलब्धता आणि सुलभतेवर अवलंबून होते, विशेषत: दुर्गम भागात किंवा योग्य इंधन स्रोत नसलेल्या भागात. वाफेवर चालणाऱ्या इंजिनांसाठी इंधनाची वाहतूक आणि साठवणूक करणे आर्थिकदृष्ट्या आव्हानात्मक असू शकते.

अधिक लेख –

1. गणक यंत्राचा शोध कोणी लावला ?

2. तार यंत्राचा शोध कधी लागला ?

3. ट्रांजिस्टर चा शोध कधी लागला ?

4. विजेचा शोध कोणी लावला ?

Leave a Comment