यु पी एस म्हणजे काय ? | UPS Meaning in Marathi

आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या वेगवान जगात, जिथे प्रत्येक क्षणी तंत्रज्ञान वापरले जाते आहे, तेथे विश्वसनीय उर्जा उपायांची आवश्यकता सर्वोपरि आहे.

अशात UPS एक मूक नायक म्हणून पडद्यामागे अथकपणे वीज व्यत्ययांपासून संरक्षण करण्यासाठी आणि क्रिटिकल सिस्टमचे अखंड ऑपरेशन सुनिश्चित करण्यासाठी अथक काम करतो. आजच्या एकमेकांशी जोडलेल्या जगात UPS सिस्टीमचे महत्त्व, कार्यक्षमता आणि अनुप्रयोग शोधूया.


यु पी एस म्हणजे काय ?

UPS हे असे उपकरण आहे, जे जोडलेल्या विद्युत उपकरणांना आपत्कालीन उर्जा पुरवते, जेव्हा प्राथमिक उर्जा स्त्रोत अपयशी ठरतो.

UPS ची रचना ही क्रिटिकल प्रणालीचे अखंड ऑपरेशन सुनिश्चित करण्यासाठी आणि ब्लॅकआउट्स, ब्राउनआउट्स, सर्जेस आणि सॅग्स सारख्या वीज व्यत्ययांपासून संरक्षण करण्यासाठी केली गेली आहे.


UPS Full Form in Marathi

U – Uninterruptible

P – Power

S – Supply

UPS चा इंग्रजी फुल फॉर्म “Uninterruptible Power Supply” असा असून याचा मराठी अर्थ “अखंड वीज पुरवठा” असा आहे.


प्रकार

UPS प्रणाली वेगवेगळ्या प्रकारात उपलब्ध आहेत आणि प्रत्येक प्रकार विविध ऍप्लिकेशन्स आणि आवश्यकतांनुसार विशिष्ट वैशिष्ट्ये आणि फायदे प्रदान करतात. यूपीएसचे सामान्य प्रकार खालीलप्रमाणे,

1. स्टँडबाय UPS (ऑफलाइन UPS)

स्टँडबाय UPS किंवा ऑफलाईन UPS हा यूपीएस चा सर्वात मूलभूत प्रकार आहे. हे यूपीएस सामान्य ऑपरेशन दरम्यान निष्क्रिय राहतात, कनेक्ट केलेल्या डिव्हाइसला थेट मेन पॉवरमधून चालवण्याची परवानगी देतात.

जेव्हा इनपुट पॉवर अयशस्वी होते किंवा विशिष्ट थ्रेशोल्डच्या खाली जाते, तेव्हा UPS बॅटरी पॉवरवर स्विच करते, कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना त्वरित बॅकअप ऊर्जा प्रदान करते.

2. परस्परसंवादी UPS

परस्परसंवादी UPS हे सिस्टीम बॅटरी पॉवरवर स्विच न करता किरकोळ व्होल्टेज चढउतार आणि पॉवर सॅग्जला संबोधित करण्यासाठी डिझाइन केले आहेत.

पूर्वनिर्धारित श्रेणीमध्ये आउटपुट व्होल्टेज स्थिर करण्यासाठी या UPS प्रणाली स्वयंचलित व्होल्टेज रेग्युलेशन (AVR) तंत्रज्ञान समाविष्ट करतात. उच्च किंवा कमी इनपुट व्होल्टेज परिस्थितीची कमतरता दूर करण्यासाठी हे UPS व्होल्टेज समायोजित करतात.

परस्परसंवादी UPS लहान ते मध्यम आकाराच्या व्यवसायांमध्ये लहान सर्व्हर, नेटवर्किंग उपकरणे, वर्कस्टेशन्स आणि इतर गंभीर इलेक्ट्रॉनिक्सचे संरक्षण करण्यासाठी योग्य मानले जातात.

3. ऑनलाइन UPS (दुहेरी रूपांतरण UPS)

ऑनलाईन UPS सिस्टीम विजेच्या व्यत्ययापासून उच्च पातळीचे संरक्षण प्रदान करतात. हे इनपुट पॉवरच्या गुणवत्तेची पर्वा न करता एक स्वच्छ आणि स्थिर आउटपुट व्होल्टेज सुनिश्चित करून AC पॉवरला DC मध्ये आणि नंतर परत AC मध्ये रूपांतरित करतात.

ऑनलाईन UPS एकाच वेळी बॅटरी चार्ज करताना, इन्व्हर्टरवरून कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना नेहमी वीज पुरवते. यामुळे पॉवर चढ-उतार दरम्यान कोणताही हस्तांतरण वेळ नाहीसा होतो, ज्यामुळे अखंड पॉवर बॅकअप देते.

डेटा केंद्रे, सर्व्हर, दूरसंचार प्रणाली, वैद्यकीय उपकरणे आणि औद्योगिक अनुप्रयोग जेथे अखंडित वीज महत्त्वाची आहे, यांसारख्या संवेदनशील उपकरणांचे संरक्षण करण्यासाठी ऑनलाइन UPS आदर्श ठरतो.

4. डेल्टा रूपांतरण UPS

डेल्टा रूपांतरण UPS हे ऑनलाइन UPS चे स्वरूप आहे जे तीन-टप्प्यांत ऊर्जा रूपांतरण प्रक्रियेचा अवलंब करते.

ऑनलाइन UPS प्रमाणेच, डेल्टा रूपांतरण UPS प्रणाली सतत AC ऊर्जा DC मध्ये आणि परत AC मध्ये रुपांतरीत करते. तथापि, हे UPS डेल्टा रूपांतरण टोपोलॉजी वापरतात, जे अतिरिक्त कार्यक्षमता आणि स्केलेबिलिटी फायदे प्रदान करते.

डेल्टा रूपांतरण UPS हे हाय-पॉवर ॲप्लिकेशन्स, मोठे डेटा सेंटर्स, औद्योगिक सुविधा आणि थ्री-फेज पॉवर आवश्यकता असलेल्या इतर वातावरणांसाठी योग्य ठरते.

प्रत्येक प्रकारचे UPS अद्वितीय वैशिष्ट्ये आणि फायदे देते, जे वापरकर्त्यांना त्यांच्या विशिष्ट गरजा, बजेट आणि अनुप्रयोगाची गंभीरता यावर आधारित सर्वात योग्य उपाय निवडण्याची परवानगी देतात.


घटक

UPS प्रणालीमध्ये विश्वासार्ह बॅकअप पॉवर आणि पॉवर डिस्टर्बन्सपासून संरक्षण देण्यासाठी एकत्र काम करणारे अनेक प्रमुख घटक असतात. यूपीएसचे प्राथमिक घटक खालीलप्रमाणे,

1. चार्जर

चार्जर मुख्य वीज पुरवठ्यापासून डायरेक्ट करंट चे (DC) अल्टरनेटिंग करंट (AC) मध्ये रूपांतरण करण्यासाठी जबाबदार असतो. हा DC करंट UPS ची अंतर्गत बॅटरी चार्ज करण्यासाठी वापरली जाते.

2. बॅटरी बँक

बॅटरी बँक विद्युत उर्जा रासायनिक स्वरूपात साठवण्याचे काम करते. वीज खंडित किंवा चढ-उताराच्या वेळी आवश्यकतेनुसार AC करंट मध्ये रूपांतरित होण्यासाठी तयार असते. वापरलेल्या बॅटरीची क्षमता आणि प्रकार UPS मॉडेल आणि अनुप्रयोगावर अवलंबून बदलू शकते.

3. इन्व्हर्टर

इन्व्हर्टर हा UPS चा एक महत्त्वाचा घटक आहे, जो कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना पुरवण्यासाठी बॅटरीमधून DC करंट परत AC करंट मध्ये रूपांतरित करते. हे मेन पॉवर ते बॅटरी पॉवर आणि त्याउलट स्थिर आउटपुट व्होल्टेज आणि वारंवारता राखून अखंड संक्रमण सुनिश्चित करते.

4. स्टॅटिक बायपास स्विच

स्टॅटिक बायपास स्विच, यूपीएस सिस्टमला पूर्णपणे बायपास करून, कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना मुख्य पुरवठ्यापासून थेट प्रवाहित करण्यासाठी विद्युत उर्जेचा पर्यायी मार्ग प्रदान करतो. हे वैशिष्ट्य देखभाल उद्देशांसाठी किंवा ओव्हरलोड परिस्थितीत उपयोगी ठरते.

5. स्वयंचलित व्होल्टेज रेग्युलेटर (AVR)

काही UPS प्रणालींमध्ये, पूर्वनिर्धारित श्रेणीमध्ये आउटपुट व्होल्टेज स्थिर करण्यासाठी स्वयंचलित व्होल्टेज रेग्युलेटर (AVR) समाविष्ट केले जातात. AVR उच्च किंवा कमी इनपुट व्होल्टेज परिस्थितीची भरपाई करण्यासाठी व्होल्टेज समायोजित करते, कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना स्वच्छ आणि सातत्यपूर्ण उर्जा मिळत आहे का, याची खात्री करते.

6. निरीक्षण आणि नियंत्रण सर्किट

विविध घटकांच्या ऑपरेशनवर देखरेख ठेवण्यासाठी आणि इष्टतम कार्यप्रदर्शन सुनिश्चित करण्यासाठी UPS प्रणालींमध्ये अनेकदा निरीक्षण आणि नियंत्रण सर्किटरी समाविष्ट असते. यामध्ये बॅटरी मॉनिटरिंग, तापमान सेन्सर्स आणि रिमोट मॉनिटरिंग आणि व्यवस्थापनासाठी कम्युनिकेशन इंटरफेस यासारख्या वैशिष्ट्यांचा समावेश असू शकतो.

7. इंटरफेस

बऱ्याच UPS सिस्टीममध्ये डिस्प्ले पॅनल किंवा इंटरफेस असतो, जो UPS स्थिती, बॅटरी चार्ज लेव्हल, इनपुट/आउटपुट व्होल्टेज आणि इतर गंभीर पॅरामीटर्सबद्दल रिअल-टाइम माहिती पुरवतो. हे वापरकर्त्यांना UPS ऑपरेशनचे निरीक्षण करण्यास आणि उद्भवलेल्या कोणत्याही समस्यांचे निवारण करण्यास अनुमती देते.

8. कूलिंग सिस्टम

काही UPS प्रणाली कार्यादरम्यान निर्माण होणारी उष्णता नष्ट करण्यासाठी आणि घटकांसाठी इष्टतम ऑपरेटिंग तापमान राखण्यासाठी शीतकरण प्रणाली समाविष्ट करतात. हे विश्वसनीय कार्यप्रदर्शन सुनिश्चित करण्यात मदत करते आणि UPS चे आयुष्य वाढवते.

एकत्रितपणे, हे घटक अखंडपणे वीज पुरवठा प्रदान करण्यासाठी, कनेक्ट केलेल्या उपकरणांचे संरक्षण करण्यासाठी आणि विविध वातावरण आणि उद्योगांमध्ये गंभीर प्रणालींची विश्वासार्हता सुनिश्चित करण्यासाठी अखंडपणे कार्य करतात.


यु पी एस कसे कार्य करते ?

UPS प्रणाली कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना आपत्कालीन बॅकअप पॉवर प्रदान करून कार्य करतात, जेव्हा प्राथमिक उर्जा स्त्रोत अयशस्वी होतो किंवा चढ-उतार अनुभवतो. यूपीएस सिस्टीम कसे कार्य करतात याचे सामान्य विहंगावलोकन खालीलप्रमाणे,

1. सामान्य ऑपरेशन

सामान्य ऑपरेशन दरम्यान, UPS मुख्य वीज पुरवठ्याशी जोडलेले असते, ज्याला युटिलिटी पॉवर किंवा इनपुट पॉवर असेही म्हणतात. यूपीएस सतत येणाऱ्या AC करंट चे निरीक्षण करते आणि स्थिर व्होल्टेज आणि फ्रिक्वेन्सी आउटपुट सुनिश्चित करण्यासाठी प्रयत्नशील असते.

UPS मध्ये सर्ज संरक्षण आणि व्होल्टेज रेग्युलेशन समाविष्ट केले जाऊ शकते, जेणेकरुन कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना सर्ज, सॅग्स, स्पाइक्स आणि इलेक्ट्रिकल नॉइज सारख्या पॉवर डिस्टर्बन्सपासून संरक्षित मिळते.

2. बॅटरी चार्ज करणे

मेन पॉवरवर चालत असताना, UPS एकाच वेळी त्याच्या अंतर्गत बॅटरी चार्ज करते. बॅटरी विद्युत उर्जा रासायनिक स्वरूपात साठवून ठेवतात, पॉवर आउटेज किंवा चढ-उतार दरम्यान वापरण्यायोग्य पॉवरमध्ये रूपांतरित होण्यासाठी तयार असतात.

3. पॉवर फेल्युअर डिटेक्शन

जर UPS ला वीज बिघाड आढळला, जसे की ब्लॅकआउट किंवा ब्राउनआउट, ते कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना बॅकअप पॉवर देण्यासाठी स्वयंचलितपणे बॅटरी पॉवरवर स्विच करते. मेन पॉवर ते बॅटरी पॉवरमधील संक्रमण अखंड असते.

4. इन्व्हर्टर ऑपरेशन

एकदा UPS बॅटरी पॉवरवर स्विच केल्यानंतर, बॅटरीमध्ये साठवलेली DC पॉवर इन्व्हर्टर वापरून परत AC पॉवरमध्ये रूपांतरित केली जाते. इन्व्हर्टर हे सुनिश्चित करतो की, आउटपुट व्होल्टेज आणि वारंवारता स्थिर राहील.

कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना UPS कडून वीज मिळत राहते, ज्यामुळे त्यांना पॉवर आउटेज दरम्यान सामान्यपणे ऑपरेट करता येते.

5. बॅटरी रनटाइम

ज्या कालावधीसाठी UPS बॅकअप पॉवर प्रदान करते, या प्रक्रियेला बॅटरी रनटाइम म्हणतात, बॅटरीची क्षमता, UPS शी जोडलेले लोड आणि UPS प्रणालीची कार्यक्षमता यासारख्या घटकांवर अवलंबून असते.

UPS सिस्टीममध्ये सामान्यत: काही मिनिटांपासून अनेक तासांपर्यंत, गंभीर ऑपरेशन्सला समर्थन देण्यासाठी किंवा विस्तारित आउटेज दरम्यान व्यवस्थित शटडाउन प्रक्रियेस अनुमती देण्यासाठी निर्दिष्ट रनटाइम असतो.

6. मुख्य करंट

एकदा मुख्य करंट पुनर्संचयित झाल्यावर, UPS पुन्हा मुख्य करंटवर स्विच करते आणि बॅटरी रिचार्ज करण्यास सुरवात करते. हे संक्रमण देखील अखंड आहे आणि हे सुनिश्चित करते की, कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना कोणत्याही व्यत्ययाशिवाय वीज मिळत राहील.

7. निरीक्षण आणि व्यवस्थापन

त्याच्या संपूर्ण ऑपरेशन दरम्यान, UPS इनपुट व्होल्टेज, आउटपुट व्होल्टेज, बॅटरी चार्ज लेव्हल आणि सिस्टम स्थिती यासारख्या विविध पॅरामीटर्सचे सतत निरीक्षण करते. विश्वासार्हता आणि उपयोगिता वाढविण्यासाठी अनेक UPS प्रणालींमध्ये मॉनिटरिंग आणि व्यवस्थापन वैशिष्ट्ये समाविष्ट आहेत, जसे की रिमोट मॉनिटरिंग, ॲलर्ट आणि स्वयंचलित शटडाउन प्रक्रिया इत्यादी.

UPS प्रणाली मुख्य करंट सप्लायचे सतत निरीक्षण करून, कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना स्वच्छ आणि स्थिर पॉवर प्रदान करून आणि अखंड ऑपरेशन सुनिश्चित करण्यासाठी पॉवर आउटेज किंवा चढ-उतार दरम्यान अखंडपणे बॅटरी पॉवरवर स्विच करून कार्य करतात.


महत्व

UPS प्रणाली का महत्वाची आहे याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे,

1. पॉवर सातत्य

मुख्य पॉवर फेल्युअर किंवा चढउतार झाल्यास UPS सिस्टीम विश्वसनीय बॅकअप उर्जा स्त्रोत प्रदान करतात. ते गंभीर उपकरणांचे अखंड ऑपरेशन सुनिश्चित करतात आणि महागड्या डाउनटाइमला प्रतिबंध करतात, ज्यामुळे व्यवसाय, डेटा सेंटर, आरोग्य सुविधा आणि इतर संस्थांवर गंभीर परिणाम होऊ शकतात.

2. पॉवर डिस्टर्बन्सपासून संरक्षण

UPS सिस्टीम कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना वीज व्यत्यय जसे की, ब्लॅकआउट्स, ब्राउनआउट्स, सर्जेस, सॅग्स, स्पाइक्स आणि इलेक्ट्रिकल नॉइजपासून संरक्षण करतात. या व्यत्ययामुळे संवेदनशील इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचे नुकसान होऊ शकते, डेटा नष्ट होऊ शकतो, आणि कार्यप्रदर्शन खराब होऊ शकते. UPS प्रणाली कनेक्ट केलेल्या उपकरणांना स्वच्छ, स्थिर उर्जा प्रदान करून हे धोके कमी करते.

3. डेटा अखंडता

डेटा केंद्रे, वित्तीय संस्था आणि दूरसंचार नेटवर्क यासारख्या डेटा अखंडता सर्वोपरि आहे, अशा वातावरणात, UPS प्रणाली महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. पॉवर चढ-उतारा दरम्यान सर्व्हर, स्टोरेज डिव्हाइसेस आणि नेटवर्किंग उपकरणे चालू राहतील, याची खात्री करून ते डेटा गमावणे, हॅकिंग आणि डाउनटाइम प्रतिबंधित करतात, ज्यामुळे व्यवस्थित शटडाउन प्रक्रिया किंवा सतत ऑपरेशन होऊ शकते.

4. उपकरणे संरक्षण

UPS प्रणाली महागड्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचे संरक्षण करते, ज्यामध्ये सर्व्हर, संगणक, नेटवर्किंग उपकरणे, वैद्यकीय उपकरणे, औद्योगिक यंत्रसामग्री आणि दूरसंचार प्रणाली यांचा समावेश होतो. स्थिर वीज पुरवठा आणि वाढ संरक्षण प्रदान करून, UPS प्रणाली उपकरणांचे आयुष्य वाढवण्यास आणि देखभाल खर्च कमी करण्यास मदत करतात.

5. व्यवसाय सातत्य

सर्व आकारांच्या व्यवसायांसाठी, उत्पादकता, ग्राहकांचे समाधान आणि महसूल निर्मितीसाठी ऑपरेशनल सातत्य राखणे आवश्यक असते. UPS प्रणाली हे सुनिश्चित करून व्यवसाय सातत्य राखण्यास हातभार लावतात. ही विश्वासार्हता ग्राहक, भागीदार आणि भागधारकांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करते.

6. सुरक्षा

रुग्णालये, आपत्कालीन प्रतिसाद केंद्रे आणि सुरक्षा प्रणाली यांसारख्या सुरक्षा-गंभीर वातावरणात, UPS प्रणाली जीवन वाचवणारी उपकरणे, अलार्म सिस्टम, पाळत ठेवणारे कॅमेरे आणि प्रवेश नियंत्रण प्रणालींसाठी एक विश्वासार्ह उर्जा स्त्रोत प्रदान करतात. ते सुनिश्चित करतात की, या प्रणाली वीज खंडित किंवा आणीबाणीच्या काळातही कार्यरत राहतील.

7. नियामक अनुपालन

काही उद्योगांमध्ये, वीज गुणवत्ता, डेटा संरक्षण आणि व्यवसाय सातत्य यांच्याशी संबंधित नियामक मानकांचे आणि आवश्यकतांचे पालन करणे अनिवार्य आहे. UPS प्रणाली आवश्यक बॅकअप पॉवर आणि गंभीर प्रणाली आणि डेटासाठी संरक्षण प्रदान करून या अनुपालन दायित्वांची पूर्तता करण्यात संस्थांना मदत करतात.

8. समाधान

UPS प्रणाली वीज-संबंधित जोखीम आणि अनिश्चिततांविरूद्ध विश्वसनीय सुरक्षा जाळे प्रदान करून वापरकर्त्यांना मनःशांती देतात. घरी असो, कार्यालयात असो किंवा गंभीर पायाभूत सुविधांमध्ये, आवश्यक उपकरणे आणि ऑपरेशन्स UPS प्रणालीद्वारे संरक्षित आहेत, हे जाणून घेतल्याने आत्मविश्वास आणि आश्वासन मिळते.

UPS प्रणाली आधुनिक पायाभूत सुविधांचे अपरिहार्य घटक आहेत, जे गंभीर बॅकअप पॉवर, पॉवर डिस्टर्बन्सपासून संरक्षण, डेटा अखंडता, उपकरणांचे संरक्षण, व्यवसाय सातत्य, सुरक्षितता, सुरक्षा, नियामक अनुपालन आणि मनःशांती प्रदान करतात.


FAQ

1. UPS चे कार्य काय आहे ?

उत्तर : UPS हे एक असे उपकरण आहे, जे विद्युत यंत्रांदरम्यान येणाऱ्या विद्युत अडथळ्यांना दूर करून यंत्र सुरळीत कार्यरत ठेवते.

2. UPS चे किती प्रकार आहेत ?

उत्तर : ऑनलाइन दुहेरी रूपांतरण, लाइन-इंटरॅक्टिव्ह आणि ऑफलाइन हे चे तीन मुख्य प्रकार आहेत.

3. UPS चा फुल फॉर्म काय ?

उत्तर :Uninterruptible Power Supply” हा UPS चा फुल फॉर्म आहे.

4. UPS किती देशांमध्ये आहे ?

उत्तर : 220 हून अधिक देशांमध्ये UPS कार्यरत आहे.

5. UPS किती वर्षे टिकते ?

उत्तर : एक UPS युनिट 8 ते 15 वर्षांपर्यंत किंवा त्याहूनही अधिक टिकू शकते