संदेशवहन म्हणजे काय व याचे प्रकार कोणते ?

आजच्या वेगवान जगात, संदेशवहन पूर्वीपेक्षा अधिक लवचिक झाले आहे. मित्राला पाठवलेला अनौपचारिक मजकूर असो, महत्त्वाचा व्यवसाय ईमेल असो किंवा एखाद्या प्रिय व्यक्तीला दिलेले मनापासून पत्र असो, संदेशाची परिणामकारकता त्याच्या यशस्वी वितरणावर अवलंबून असते.

संदेशवाहनाची प्रक्रिया सोपी वाटत असली तरी, त्यात तंत्रज्ञान, मानसशास्त्र आणि मानवी वर्तन यांचा गुंतागुंतीचा सहभाग असतो.

या लेखात, आपण संदेश वाहनाचा व त्या संबंधित विविध घटकांचा आढावा घेणार आहोत


संदेशवहन म्हणजे काय ?

संदेशवहन म्हणजे प्रेषकाकडून इच्छित प्राप्तकर्त्यापर्यंत संदेशाचे यशस्वीरित्या केलेले प्रसारण होय. यामध्ये एका डिव्हाईसवरून दुसर्‍या डिव्हाइसवर संदेश पाठविण्याची प्रक्रिया समाविष्ट असते, ते प्राप्तकर्त्याच्या डिव्हाइसवर किंवा सिस्टमवर वितरित केले जाते.

E-Mail, Text Messaging किंवा instant Messaging सारख्या संप्रेषण तंत्रज्ञानाच्या संदर्भात, संदेशवहनामध्ये सहसा सर्व्हर आणि प्रोटोकॉलचा वापर समाविष्ट असतो, जे संदेशांचे विश्वसनीय आणि वेळेवर वितरण सुनिश्चित करतात.


प्रकार

संदेशवहन ऑनलाईन आणि ऑफलाईन अशा दोन्ही पद्धतीने होऊ शकते, संदेश वहनाच्या विविध प्रकारांचा आढावा आपण खालीलप्रमाणे घेणार आहोत,

1. थेट संप्रेषण

जेव्हा संदेश थेट प्राप्तकर्त्याला कोणत्याही मध्यस्थाशिवाय पाठवला जातो, जसे की वैयक्तिक संप्रेषण किंवा फोन कॉल, या पद्धतीला थेट संप्रेषण म्हणतात. यामध्ये संदेशवहनासाठी कोणत्याही प्रकारच्या माध्यमाची गरज भासत नाही, संदेश वहन हे मौखिक स्वरूपात होत असते.

2. पत्र

पत्राद्वारे संदेशवहन ही संदेशवहनाची एक पारंपरिक पद्धत आहे, जी अगदी हजारो वर्षांपूर्वी पासून वापरली जात आहे. या प्रकारात साधारणतः एक व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्ती पर्यंत संदेश पोहोचविण्यासाठी पत्र लिहितो. वर्तमान काळात या प्रणालीला टपाल सेवा म्हणून ओळखले जाते.

3. ई-मेल

इलेक्ट्रोनिक-मेल (Electronic Mail) हे ईमेल चे विस्तारीत रूप आहे. ईमेल प्रणाली संदेशवहन ईमेल सर्व्हरद्वारे पार पाडत असते. संदेश सामान्यतः प्राप्तकर्त्याच्या ईमेल इनबॉक्समध्ये वितरित केला जातो.

4. एसएमएस (SMS)

Short Message Service (लघु संदेश सेवा) हे SMS चे सविस्तर स्वरुप आहे. या प्रणालीत संदेश मोबाइल नेटवर्कद्वारे पाठवले जातात आणि ते थेट प्राप्तकर्त्याच्या मोबाइल फोनवर वितरित केले जातात.

5. व्हॉइसमेल (Voice Mail)

व्हॉइसमेल प्रणालीत, संदेश प्रेषकाद्वारे रेकॉर्ड केला जातो आणि प्राप्तकर्त्याच्या व्हॉइसमेल सिस्टमवर संग्रहित केला जातो. त्यानंतर प्राप्तकर्त्याला संदेशाबद्दल सूचित केले जाते आणि ते त्यांच्या सोयीनुसार त्यात प्रवेश करू शकतात.


घटक

संदेशवहनाचे घटक हे वापरले जात असलेल्या संप्रेषण प्रकारावर अवलंबून असतात. तथापि, संदेशवहनाच्या काही सर्वसामान्य घटकांचा आढावा आपण खालीलप्रमाणे घेणार आहोत,

1. प्रेषक : संदेश सुरू करणारी व्यक्ती किंवा संस्था.

2. संदेश : संप्रेषित केलेली माहिती, मग ती मजकूर, आवाज किंवा व्हिडिओ स्वरुपात असू शकते.

3. ट्रान्समिशन : प्रेषकाकडून प्राप्तकर्त्याला संदेश पाठविण्याची प्रक्रिया. यामध्ये सर्व्हर, राउटर किंवा इतर नेटवर्क इन्फ्रास्ट्रक्चरचा वापर केला जाऊ शकतो. आधुनिक पद्धतीने म्हणजेच तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून जेव्हा संदेशवहन अमलात आणले जाते, तेव्हा ट्रान्समिशनचा उपयोग होत असतो.

4. अभिप्राय : संदेश प्राप्त झाल्याची पुष्टी, एकतर स्वयंचलित अधिसूचनेद्वारे किंवा प्राप्तकर्त्याच्या प्रतिसादाद्वारे केली जाते.

5. प्राप्तकर्ता : संदेश ज्या व्यक्तीला पाठवला आहे, ती व्यक्ती म्हणजे प्राप्तकर्ता.

एकूणच, हे घटक प्रेषक आणि प्राप्तकर्ता यांच्यादरम्यान संदेशवहन करण्यासाठी एकत्रित कार्य पार पाडत असतात.


महत्व

प्रभावी संदेशवहन अनेक कारणांसाठी महत्त्वाचे ठरू शकते,

प्रभावी संवादासाठी संदेशवहन आवश्यक आहे. व्यवसाय संप्रेषण असो, वैयक्तिक संदेश असो किंवा इतर कोणत्याही प्रकारचे संप्रेषण असो, यशस्वी वितरण हे सुनिश्चित करते की इच्छित संदेश प्राप्तकर्त्याला प्राप्त झाला आहे आणि समजला आहे.

प्रभावीपणे संवाद साधण्याची क्षमता आणि मजबूत नातेसंबंध निर्माण करण्यात मदत करू शकते. जेव्हा संदेश अचूक आणि कार्यक्षमतेने वितरीत केले जातात, तेव्हा ते प्राप्तकर्त्याबद्दल आदर दर्शवू शकतात, ज्यामुळे संबंध चांगले होऊ शकतात.

संदेशांचे वेळेवर वहन महत्वाचे असते, विशेषतः व्यवसाय किंवा आणीबाणीच्या परिस्थितीत. निर्दिष्ट वेळेत संदेश वितरीत करण्याची क्षमता हे सुनिश्चित करण्यात मदत करू शकते, की इच्छित कारवाई त्वरित केली जाईल.

प्रभावी संदेशवहन वेळ आणि संसाधने वाचविण्यात मदत करू शकते, विशेषतः व्यवसाय किंवा संस्थात्मक वातावरणात. संदेशवहन स्पष्टीकरणाची आवश्यकता कमी करू शकते, ज्यामुळे अधिक कार्यक्षमता आणि उत्पादकता येते.

यशस्वी संदेशवहन विश्वास निर्माण करण्यात मदत करू शकते. जेव्हा संदेश अचूकपणे आणि वेळेवर वितरित केले जातात, तेव्हा ते विश्वासार्हता आणि सक्षमता प्रदर्शित करू शकतात.

एकूणच, इतर कारणांसह स्पष्ट संवाद, नातेसंबंध निर्माण, समयसूचकता, कार्यक्षमता आणि विश्वास यासाठी प्रभावी संदेशवहन महत्त्वाचे ठरू शकते.


वैशिष्ट्ये

संदेशवहनाची काही वैशिष्ठ्ये खालीलप्रमाणे:

1. विश्वासार्हता

संदेशवहन प्रणालीची क्षमता हे सुनिश्चित करते की संदेश यशस्वीरित्या प्राप्तकर्त्यांना त्रुटी शिवाय वितरित केले जात आहेत.

2. सुरक्षितता

संदेशवहन प्रणालीची क्षमता हे सुनिश्चित करते की संदेश सुरक्षितपणे वितरित केले जात आहेत, त्यांना अनधिकृत प्रवेश, व्यत्यय किंवा छेडछाड यापासून संरक्षण मिळत आहे.

3. वेग

रिअल-टाइम संप्रेषण किंवा इतर प्रकारे संदेश जलद वितरीत करण्यासाठी वापरण्यात आलेली संदेशवहन प्रणालीची क्षमता होय.

4. पोचपावती

संदेश यशस्वीरित्या वितरित केला गेला आहे किंवा प्राप्तकर्त्याने संदेश वाचला किंवा पाहिला आहे, याची पोचपावती प्राप्त होते.

5. सुसंगतता

संप्रेषण मंच, उपकरणे आणि स्वरूपांच्या विस्तृत श्रेणीला समर्थन देण्यासाठी संदेशवहन प्रणालीची क्षमता विविध प्राप्तकर्त्यांना संदेश वितरित करण्यास सक्षम करते.

एकूणच, सुरक्षितता आणि विश्वासार्हता राखून संदेश प्रभावीपणे आणि कार्यक्षमतेने वितरित करणे ही संदेशवहन प्रणालीची मुख्य वैशिष्ठ्ये आहेत.

अधिक लेख –

1. ई संवाद म्हणजे काय व त्याचे प्रकार कोणते ? 

2. ईमेल आयडी म्हणजे काय ? 

3. मराठी पत्रलेखन | Patra Lekhan in Marathi

4. इलेक्ट्रॉनिक्स म्हणजे काय ?

Leave a Comment