पुरातत्वीय साधने म्हणजे काय ?

पुरातत्वशास्त्र, उत्खनन आणि कलाकृती, संरचना आणि इतर भौतिक अवशेषांच्या विश्लेषणाद्वारे मानवी इतिहासाचा अभ्यास, विविध प्रकारच्या साधनांवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहे.

ही उपकरणे केवळ उत्खननाच्या सूक्ष्म प्रक्रियेतच मदत करत नाहीत, तर ऐतिहासिक निष्कर्षांचे अचूक दस्तऐवजीकरण आणि जतन करण्यातही योगदान देतात.

सदर लेखात, आपण पुरातत्व साधनांच्या जगाचा सखोल शोध घेणार आहोत, त्यांचे प्रकार, कार्ये आणि भूतकाळातील रहस्ये यांचा आढावा घेणार आहोत,

अनुक्रमणिका


पुरातत्वीय साधने म्हणजे काय ?

पुरातत्व साधने ही पुरातत्वशास्त्राच्या क्षेत्रातील पुरातत्वशास्त्रज्ञांद्वारे पुरातत्वशास्त्राच्या क्षेत्रातील कलाकृती, संरचना आणि इतर भौतिक अवशेषांचे उत्खनन, दस्तऐवजीकरण आणि विश्लेषण करण्यासाठी वापरलेली उपकरणे आणि उपकरणे आहेत.

ही साधने पुरातत्वशास्त्रीय नोंदी उघड करण्यासाठी आणि समजून घेण्यासाठी आवश्यक आहेत, ज्यामुळे संशोधकांना मानवी इतिहासाचे कोडे एकत्र करता येईल.


प्रकार

पुरातत्व साधनांमध्ये उत्खनन, दस्तऐवजीकरण, कलाकृती आणि वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण सुलभ करण्यासाठी डिझाइन केलेल्या विविध प्रकारच्या उपकरणांचा समावेश आहे. ही साधने त्यांच्या कार्यांवर आधारित अनेक प्रकारांमध्ये विस्तृतपणे वर्गीकृत केली जाऊ शकतात. पुरातत्व साधनांचे काही प्रमुख प्रकार खालीलप्रमाणे,

1. उत्खनन साधने

थापी – अचूक उत्खननासाठी वापरलेले एक टोकदार, सपाट-ब्लेड साधन, कृत्रिम वस्तूंचा थर वेगळा करण्यासाठी वापरले जाणारे साधन आहे.

फावडे आणि उचल – उत्खननादरम्यान मोठ्या प्रमाणात माती प्रारंभिक काढण्यासाठी मोठी साधने, विशेषत: मोठ्या प्रकल्पांमध्ये उपयुक्त साधन ठरते.

2. सफाई आणि घासण्याची साधने

ब्रश – नैसर्गिक तंतूंनी बनवलेले मऊ ब्रशेस नाजूकपणे कलाकृती आणि वैशिष्ट्ये खराब न करता साफ करतात.

3. उपकरणाची साधने

चाळणी – खोदलेल्या मातीतून चाळण्यासाठी, लहान कलाकृती, पर्यावरणीय प्रभाव आणि इतर साहित्य मोठ्या ढिगाऱ्यापासून वेगळे करण्यासाठी वापरले जाते.

4. मापन आणि रेकॉर्डिंग साधने

एकूण क्षेत्र – कलाकृती आणि वैशिष्ट्यांचे स्थान अचूकपणे रेकॉर्ड करण्यासाठी लेसर तंत्रज्ञान आणि इलेक्ट्रॉनिक अंतर मापन वापरणारे सर्वेक्षण साधन.

ग्राफ पेपर, स्केल आणि मोजमाप साधने – उत्खनन प्रक्रिये दरम्यान शोधांचे अचूक स्थान आणि परिमाणांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी आवश्यक साधन.

5. विश्लेषणात्मक साधने

जमीन भेदक रडार – गैर-आक्रमक तंत्रज्ञान जे जमिनीत इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक पल्स पाठवून उत्खनन न करता भूपृष्ठाची वैशिष्ट्ये शोधते.

फोटोग्राममेट्री साधने – आर्टिफॅक्ट्स आणि पुरातत्व स्थळांचे अचूक 3D मॉडेल तयार करण्यासाठी कॅमेरा किंवा ड्रोनद्वारे कॅप्चर केलेल्या सॉफ्टवेअर आणि उच्च-रिझोल्यूशन प्रतिमा.

6. संरक्षण साधने

संवर्धन साहित्य – उत्खनन केलेल्या कलाकृतींना स्थिर करण्यासाठी आणि जतन करण्यासाठी वापरली जाणारी रसायने आणि साहित्य, खराब होण्यापासून प्रतिबंधित करते.

स्टोरेज कंटेनर – कलाकृती सुरक्षितपणे साठवण्यासाठी आणि पर्यावरणीय घटकांपासून त्यांचे संरक्षण करण्यासाठी योग्य कंटेनर.

7. दस्तऐवजीकरण आणि रेखाचित्र साधने

नोंद वही – उत्खनन प्रक्रियेदरम्यान तपशीलवार निरीक्षणे, छायाचित्र आणि नोट्स रेकॉर्ड करण्यासाठी वापरल्या जातात.

रेखांकन साधने – कलाकृती आणि वैशिष्ट्यांची अचूक रेखाचित्रे आणि चित्रे तयार करण्यासाठी पेन्सिल, पेन आणि शासक यांचा उपयोग केला जातो.

8. डिजिटल साधने

संगणक – डेटा एंट्री, डिजिटल मॅपिंग आणि पुरातत्व माहितीच्या विश्लेषणासाठी वापरला जातो.

डेटाबेस सॉफ्टवेअर – मोठ्या प्रमाणात पुरातत्व डेटा कार्यक्षमतेने व्यवस्थित आणि व्यवस्थापित करण्यात मदत करते.

9. संरक्षणात्मक गियर

हातमोजे आणि मुखवटे – उत्खनन आणि हाताळणी दरम्यान दूषित आणि नुकसानापासून पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि कलाकृतींचे संरक्षण करण्यासाठी परिधान केले जाते.

10. विशेष साधने

दंत निवडी आणि ब्रशेस – क्लिष्ट साफसफाईसाठी आणि छोट्या कलाकृतींचे तपशील देण्यासाठी लहान साधने.

प्लास्टर ऑफ पॅरिस – नाजूक किंवा जटिल कलाकृतींचे साचे तयार करण्यासाठी वापरले जाते.

या प्रकारची पुरातत्वीय साधने सहसा एकत्रितपणे वापरली जातात, ज्यामुळे पुरातत्वशास्त्रज्ञांना पुरातत्व अभिलेखाचे जतन आणि अचूक दस्तऐवजीकरण सुनिश्चित करताना पद्धतशीर आणि काळजीपूर्वक उत्खनन करण्याची परवानगी मिळते.


इतिहास

भारतातील पुरातत्व साधनांचा इतिहास हजारो वर्षांपूर्वीच्या राष्ट्राच्या पुरातत्वीय प्रयत्नांच्या समृद्ध टेपेस्ट्री सोबत खोलवर गुंफलेला आहे.

भारतातील पुरातत्व संशोधनाने सिंधू संस्कृतीपासून मौर्य आणि गुप्त साम्राज्यापर्यंत विविध कालखंडातील संस्कृती, कलाकृती आणि संरचना उघड केल्या आहेत.

या उत्खननात वापरलेली साधने कालांतराने विकसित झाली आहेत, जी तंत्रज्ञान आणि पद्धतीतील प्रगती दर्शवितात.

प्रारंभिक उत्खनन आणि पारंपारिक साधने

भारतातील पुरातत्व संशोधनाचा मोठा इतिहास आहे. हस्त साधनांच्या काळजीपूर्वक वापरामुळे पुरातत्वशास्त्रज्ञांना सिंधू संस्कृतीतील हडप्पा आणि मोहेंजोदारो सारख्या प्राचीन शहरांसह महत्त्वपूर्ण स्थळांचा शोध लावता आला.

 थापी आणि ब्रश

जागतिक पुरातत्व पद्धतींप्रमाणेच, थापी आणि ब्रश हे भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञांची मूलभूत साधने बनली होती. या हस्त साधनांचा वापर उत्खननादरम्यान अवशेषांच्या अवतीभवती असलेला मातीचा थर काळजीपूर्वक उत्खनन करण्यासाठी, कलाकृती आणि संरचनांना नुकसान न होता प्राप्त करण्यासाठी केला जात असे.

आधुनिक सर्वेक्षण साधनांचा अवलंब

पुरातत्व तंत्र जगभर विकसित होत असताना, भारताने आधुनिक सर्वेक्षण साधने स्वीकारली. उत्खनन भूभाग अचूक मानचित्रण आणि दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी थियोडोलाइट्स, कंपास आणि समतल साधने महत्त्वपूर्ण ठरली. यामुळे पुरातत्वशास्त्रज्ञांना तपशीलवार नकाशे तयार करण्याची परवानगी मिळाली.

कार्बन डेटिंगचा परिचय

रेडिओ कार्बन डेटिंगसारख्या वैज्ञानिक डेटिंग पद्धतींचा उदय हा भारतीय पुरातत्वशास्त्रातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. पारंपारिक अर्थाने साधने नसतानाही, या पद्धतींनी संशोधकांना सेंद्रिय पदार्थांचे वय निर्धारित करण्यास अनुमती दिली, पुरातत्व शोधांसाठी कालक्रमानुसार संरचना प्रदान केली.

डिजिटल दस्तऐवजीकरण साधने

डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या वाढीसह, भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी दस्तऐवजीकरणासाठी प्रगत साधने वापरण्यास सुरुवात केली. संगणक, डिजिटल कॅमेरे आणि भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) सॉफ्टवेअर पुरातत्व हे डेटा रेकॉर्डिंग आणि विश्लेषणासाठी अविभाज्य बनले. या संक्रमणामुळे अधिक कार्यक्षम डेटा व्यवस्थापन आणि विश्लेषण सुलभ झाले.

रिमोट सेन्सिंग आणि ग्राउंड-पेनिट्रेटिंग रडार

अलिकडच्या दशकांमध्ये, भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी त्यांच्या टूलकिटमध्ये रिमोट सेन्सिंग तंत्रज्ञान आणि ग्राउंड-पेनेट्रेटिंग रडार समाविष्ट केले. ही गैर-आक्रमक तंत्रे विस्तृत उत्खनन न करता दफन केलेल्या संरचना आणि कलाकृती शोधण्यात, नाजूक स्थळांचे जतन करण्यात आणि प्राचीन भूदृश्यांमध्ये मौल्यवान अंतर्दृष्टी प्रदान करण्यात मदत करतात.

संवर्धन साधने

उत्खनन केलेल्या कलाकृतींचे जतन आणि संवर्धन हे सर्वोपरि झाले आहे. शोधून काढलेल्या वस्तूंचे दीर्घायुष्य सुनिश्चित करण्यासाठी भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञ रासायनिक विश्लेषणे, पुनर्संचयित साहित्य आणि नियंत्रित पर्यावरणीय परिस्थितींसह विविध संवर्धन साधने आणि तंत्रे वापरतात.

आंतरराष्ट्रीय सहयोग

21 व्या शतकात, भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञ सक्रियपणे आंतरराष्ट्रीय समकक्षांसह सहयोग करतात, सामायिक कौशल्य आणि अत्याधुनिक साधनांच्या प्रवेशाचा लाभ घेतात. सहयोगी प्रयत्नांमुळे पुरातत्व संशोधनाची व्याप्ती आणि अचूकता वाढते.

सारांश, भारतीय पुरातत्व साधनांचा इतिहास हे अनुकूलन आणि नवनिर्मितीचे वर्णन आहे. पारंपारिक हस्तसाधनांपासून ते आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या एकात्मतेपर्यंत, भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी उपखंडाच्या मातीखाली असलेल्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाचा उलगडा करण्यासाठी त्यांचा दृष्टीकोन सतत सुधारला आहे. आज भारतीय पुरातत्वशास्त्रात वापरलेली साधने देशाच्या भूतकाळातील रहस्ये उलगडण्याच्या संशोधकांच्या समर्पणाचा पुरावा म्हणून उभी आहेत.


महत्व

पुरातत्व साधने पुरातत्वशास्त्राच्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात, ऐतिहासिक कलाकृती आणि स्थळांचा शोध, दस्तऐवजीकरण आणि अर्थ लावण्यात महत्त्वपूर्ण योगदान देतात. या साधनांचे महत्त्व भूतकाळातील भौतिक संस्कृतीचे सूक्ष्म उत्खनन, जतन आणि विश्लेषण सुलभ करण्याच्या त्यांच्या क्षमतेमध्ये आहे. पुरातत्व साधनांचे महत्त्व अधोरेखित करणारे अनेक प्रमुख पैलू खालीलप्रमाणे,

1. उत्खननातील अचूकता

उत्खननादरम्यान मातीचे थर काळजीपूर्वक काढून टाकण्यासाठी खुरपे हे एक मूलभूत साधन आहे. याचे सपाट, टोकदार ब्लेड पुरातत्वशास्त्रज्ञांना अचूकतेने आणि नुकसान न करता कलाकृती उघड करण्यास अनुमती देतात. ऐतिहासिक क्षेत्राच्या पुनर्बांधणीत मदत करून, शोधांचा संदर्भ जतन करण्यासाठी ही सूक्ष्म प्रक्रिया महत्त्वपूर्ण मानली जाते.

2. कलाकृती साफ करणे आणि जतन करणे

उत्खननातूनबाहेर काढलेल्या कलाकृतींमधून मातीचाथर हलक्या हाताने काढून टाकण्यासाठी मऊ ब्रशेस अपरिहार्य आहेत. योग्य साफसफाई केल्याने केवळ गुंतागुंतीचे तपशीलच मिळत नाहीत, तर वस्तूंची भौतिक अखंडता टिकवून ठेवण्यासही मदत होते. उत्खनन प्रक्रियेदरम्यान नुकसान टाळण्यासाठी ब्रशेस आवश्यक मानले जातात.

3. कार्यक्षम क्षेत्राची तयारी

फावडे आणि निवडी मोठ्या प्रमाणात उत्खनन आणि प्रारंभिक साइट तयार करण्यासाठी आवश्यक असतात. ही साधने पुरातत्वशास्त्रज्ञांना मोठ्या प्रमाणात माती कार्यक्षमतेने काढून टाकण्याची परवानगी देतात, त्यांना मोठ्या संरचना किंवा महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्ये उघड करण्यास सक्षम करतात. फावडे आणि निवडी यांचा काळजीपूर्वक वापर केल्याने मातीमध्ये गाडलेल्या कलाकृतींचे संरक्षण सुनिश्चित होते.

4. विश्लेषण आणि वर्गीकरण

चाळणीचा वापर उत्खनन केलेल्या सामग्रीमधून वाळू अथवा अनावश्यक पदार्थ चाळण्यासाठी केला जातो, लहान कलाकृतींची ओळख आणि वर्गीकरण करण्यात मदत करते. ही प्रक्रिया सुनिश्चित करते की, कोणतीही मौल्यवान माहिती दुर्लक्षित केली जाणार नाही आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांना आकार आणि प्रकारावर आधारित शोधांचे वर्गीकरण आणि विश्लेषण करण्यात मदत करते.

5. मानचित्रण आणि सर्वेक्षण

उत्खनन क्षेत्राचे अचूक मानचित्रण आणि सर्वेक्षण करण्यात महत्वाचे योगदान देतात. कलाकृती आणि वैशिष्ट्यांची अचूक स्थाने रेकॉर्ड करून, एकूण क्षेत्र तपशीलवार नकाशे आणि त्रिमितीय मॉडेल तयार करण्यात मदत करतात. हे तंत्रज्ञान क्षेत्रातील स्थानिक संबंधांची संपूर्ण समज वाढवते.

6. गैर-आक्रमक तपासणी

जमीन भेदक रडार पुरातत्वशास्त्रज्ञांना उत्खननाशिवाय भूपृष्ठाची वैशिष्ट्ये शोधण्याची परवानगी देते. हे गैर-आक्रमक तपासणी साधने भु क्षेत्राची नासधूस न करता दफन केलेल्या संरचना, थडगे किंवा कलाकृती ओळखण्यासाठी, पृष्ठभागाच्या खाली काय आहे, याबद्दल मौल्यवान अंतर्दृष्टी प्रदान करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण असतात.

7. डिजिटल पुनर्रचना

फोटोग्रामेट्रीसाठी टूल्स 2D फोटोंमधून अचूक 3D मॉडेल्स तयार करण्यास सक्षम करतात. हे डिजिटल पुनर्रचना कलाकृती आणि पुरातत्व स्थळांचे अक्षरशः जतन करण्यात मदत करते, भौतिक हाताळणीशिवाय तपशीलवार विश्लेषण आणि अर्थ लावण्याची परवानगी देते.

8. दस्तऐवजीकरण आणि विश्लेषण

पुरातत्व शोधांचे संदर्भ समजून घेण्यासाठी अचूक दस्तऐवजीकरण आवश्यक आहे. ग्राफ पेपर, स्केल आणि मापन यंत्रांसह रेखाचित्र आणि रेकॉर्डिंग साधने, पुरातत्वशास्त्रज्ञांना उत्खनन ग्रिडमधील प्रत्येक कलाकृतीचे स्थान आणि वैशिष्ट्ये दस्तऐवजीकरण करण्यात मदत करतात. ही माहिती नंतरच्या विश्लेषणासाठी आणि अर्थ लावण्यासाठी महत्त्वपूर्ण असते.

पुरातत्व संशोधनाच्या यशासाठी पुरातत्व साधने अत्यावश्यक आहेत. ते केवळ कलाकृतींचे काळजीपूर्वक उत्खनन आणि जतन करण्याची सुविधा देत नाहीत, तर आपल्या सामायिक मानवी इतिहासाचे सर्वसमावेशक विश्लेषण आणि समजून घेण्यास देखील योगदान देतात. जसजसे तंत्रज्ञान प्रगती करत आहे, तसतसे ही साधने विकसित होत राहतात, ज्यामुळे पुरातत्व संशोधनाची कार्यक्षमता आणि अचूकता वाढत आहे.

अधिक लेख –

  1. भौगोलिक माहिती प्रणाली म्हणजे काय ?
  2. साहित्य म्हणजे काय व याचे महत्व कोणते ?
  3. खनिजे म्हणजे काय व याचे प्रकार कोणते ?

Leave a Comment