पद्मश्री पुरस्कार माहिती मराठी

पद्मश्री पुरस्कार हा भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मानांपैकी एक पुरस्कार आहे, जो भारत सरकारकडून त्यांच्या अपवादात्मक कामगिरीसाठी आणि विविध क्षेत्रातील योगदानासाठी प्रतिष्ठित व्यक्तींना ओळखण्यासाठी दिला जातो.

1954 मध्ये स्थापित, पद्मश्री हा पद्म पुरस्कार मालिकेचा एक भाग आहे, ज्यामध्ये पद्मभूषण, पद्मविभूषण आणि भारतरत्न यांचाही समावेश आहे.

दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनानिमित्त (२६ जानेवारी) पद्मश्री पुरस्कार दिला जातो. पद्मश्री पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांची निवड कठोर आणि पारदर्शक प्रक्रियेद्वारे केली जाते, ज्यामध्ये सार्वजनिक, सरकारी विभाग आणि तज्ञांकडून नामांकन समाविष्ट असते.

पद्म पुरस्कार समितीद्वारे अंतिम आणि भारताच्या राष्ट्रपतींनी मंजूर करण्यापूर्वी नामांकनांचे केंद्रीय आणि राज्य स्तरावरील समित्यांकडून पुनरावलोकन केले जाते.

कला, साहित्य, सार्वजनिक घडामोडी, विज्ञान, वैद्यक, सामाजिक कार्य आणि क्रीडा यासह विविध क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानाला हा पुरस्कार दिला जातो.

हे प्राप्तकर्त्याच्या समर्पित सेवा आणि कामगिरीबद्दल राष्ट्राची प्रशंसा आणि कृतज्ञतेचे प्रतीक आहे, इतरांना त्यांच्या संबंधित क्षेत्रात उत्कृष्ट कामगिरी करण्यासाठी प्रेरणा स्त्रोत म्हणून काम करते.

पद्मश्री प्राप्तकर्त्यांना भारताच्या राष्ट्रपतींनी स्वाक्षरी केलेले प्रमाणपत्र, एक पदक आणि अल्प रोख भत्ता देऊन सन्मानित केले जाते. 

पद्मश्री पुरस्कार केवळ वैयक्तिक उत्कृष्टतेची कबुली देत नाही, तर समाज आणि संपूर्ण राष्ट्राच्या भल्यासाठी प्राप्तकर्त्याची वचनबद्धता देखील साजरा करतो.

एकूणच, पद्मश्री पुरस्कार भारतामध्ये महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय महत्त्वाचा आहे, ज्यांनी त्यांच्या क्षेत्रात असाधारण योगदान दिले आहे आणि समाजावर कायमस्वरूपी प्रभाव टाकला आहे, अशा व्यक्तींचा सन्मान केला जातो.


पद्मश्री पुरस्काराचा इतिहास

पद्मश्री पुरस्काराचा इतिहास भारताच्या स्वातंत्र्योत्तर प्रवासाच्या वातावरणात गुंतागुंतीने विणलेला आहे. 1954 मध्ये स्थापन करण्यात आलेला, पद्मश्री हा देशातील सर्वोच्च नागरी सन्मानांपैकी एक आहे, ज्याचा उद्देश विविध क्षेत्रांमधील अपवादात्मक योगदानाची ओळख आहे.

सुरुवातीची वर्षे

सरकारी किंवा लष्करी सेवेच्या पलीकडे असलेल्या प्रतिष्ठित व्यक्तींना सन्मानित करण्यासाठी नागरी पुरस्कारांची स्थापना करण्याची कल्पना स्वतंत्र भारताच्या सुरुवातीच्या काळात झाली. 1954 मध्ये, भारत सरकारने पद्म पुरस्कार मालिका स्थापन केली, ज्यामध्ये पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री यांचा समावेश होता. या पुरस्कारांचा उद्देश विविध क्षेत्रातील अनुकरणीय कामगिरी, सेवा ओळखणे आणि इतरांना उत्कृष्टतेसाठी प्रयत्न करण्याची प्रेरणा देणे हे होते.

स्थापना आणि उत्क्रांती

पद्मश्री हा पहिला पद्म पुरस्कार होता. सुरुवातीला, त्यात भारताच्या राष्ट्रपतींनी स्वाक्षरी केलेले प्रमाणपत्र आणि रौप्य पदक होते. वर्षानुवर्षे, पुरस्काराची रचना आणि स्वरूप विकसित झाले आहे, प्राप्तकर्त्यांना आता अल्प रोख भत्ता देखील मिळत मिळतो.

निकष आणि निवड प्रक्रिया

पद्मश्री निवड प्रक्रिया कठोर आणि पारदर्शक आहे. सार्वजनिक, सरकारी विभाग आणि विविध क्षेत्रातील तज्ज्ञांकडून नामांकन मागवले जातात. या नामांकनांची केंद्रीय आणि राज्य स्तरावरील समित्यांद्वारे छाननी केली जाते, ज्या उमेदवारांच्या योगदानाचे आणि प्रभावाचे मूल्यांकन करतात. त्यानंतर पुरस्कार विजेत्यांची अंतिम यादी भारताच्या पंतप्रधानांनी स्थापन केलेल्या पद्म पुरस्कार समितीद्वारे मंजूर केली जाते आणि भारताच्या राष्ट्रपतींनी मान्यता दिली आहे.

विविध क्षेत्र ओलांडून ओळख

पद्मश्रीचे एक वेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची विविध शाखांमधील सर्वसमावेशकता. गेल्या काही वर्षांत, या पुरस्काराने कला, साहित्य, सार्वजनिक घडामोडी, विज्ञान, वैद्यक, सामाजिक कार्य आणि क्रीडा यासह विविध पार्श्वभूमीतील व्यक्तींना सन्मानित केले आहे. ओळखीचा हा व्यापक क्षेत्र भारताचा समृद्ध सांस्कृतिक आणि बौद्धिक वारसा प्रतिबिंबित करतो आणि राष्ट्र उभारणीत तेथील नागरिकांच्या बहुआयामी योगदानाची कबुली देतो.

प्रतीकवाद आणि राष्ट्रीय अभिमान

पद्मश्री मिळणे ही केवळ वैयक्तिक कर्तृत्वाची पावती नाही, तर राष्ट्रीय अभिमानाचे प्रतीक आहे. हा पुरस्कार उत्कृष्टता, सचोटी आणि समाजाची सेवा या मूल्यांचे प्रतीक आहे, भावी पिढ्यांना महानतेची आकांक्षा बाळगण्यासाठी आणि राष्ट्राच्या प्रगतीमध्ये अर्थपूर्ण योगदान देण्यासाठी प्रेरणा देतो.

वारसा

भारताचा विकास आणि प्रगती होत असताना, पद्मश्री पुरस्कार हा सन्मान आणि प्रेरणेचा दीपस्तंभ राहिला आहे, जो आपल्या नागरिकांच्या विलक्षण कामगिरीचा उत्सव साजरा करतो आणि विविध क्षेत्रांतील प्रतिभेला ओळखून त्यांचे पालनपोषण करण्याच्या देशाच्या वचनबद्धतेची पुष्टी करतो. आपल्या अखंड वारशातून, पद्मश्री राष्ट्राच्या लोकाचाराची व्याख्या करणारी उत्कृष्टता आणि सेवेची भावना मूर्त रूप देत आहे.


पद्मश्री पुरस्कार कोणाला दिला जातो ?

पद्मश्री हा पुरस्कार विविध पार्श्वभूमीतील व्यक्तींना दिला जातो, ज्यांनी विविध क्षेत्रात असामान्य योगदान आणि कामगिरी केली आहे.

1. कला आणि साहित्य

लेखक, कवी, चित्रकार, शिल्पकार, अभिनेते, संगीतकार, नर्तक, चित्रपट निर्माते आणि इतर कलाकार ज्यांनी त्यांच्या सर्जनशील प्रयत्नांद्वारे भारताचा सांस्कृतिक वारसा समृद्ध केला आहे.

2. सार्वजनिक घडामोडी

सरकारी सेवक, नोकरशहा, धोरणकर्ते आणि सामाजिक कार्यकर्ते ज्यांनी शासन, सार्वजनिक प्रशासन आणि समाजकल्याणात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे.

3. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

वैज्ञानिक, संशोधक, अभियंते, शोधक आणि तंत्रज्ञान ज्यांनी वैज्ञानिक ज्ञान, नवकल्पना आणि तांत्रिक प्रगतीसाठी उत्कृष्ट योगदान दिले आहे.

4. वैद्यकीय क्षेत्र

डॉक्टर, शल्यचिकित्सक, आरोग्यसेवा व्यावसायिक, वैद्यकीय संशोधक आणि सार्वजनिक आरोग्य वकील ज्यांनी आरोग्यसेवा, औषध आणि सार्वजनिक आरोग्यासाठी उल्लेखनीय योगदान दिले आहे.

5. सामाजिक कार्य

परोपकारी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि समुदाय नेते ज्यांनी आपले जीवन उपेक्षित समुदायांची सेवा आणि उन्नतीसाठी आणि सामाजिक न्याय आणि समानतेचा प्रचार करण्यासाठी समर्पित केले आहे.

6. क्रीडा

खेळाडू, प्रशिक्षक, क्रीडा प्रशासक आणि क्रीडा व्यक्तिमत्व ज्यांनी आपापल्या क्रीडा विषयात उत्कृष्ट कामगिरी केली आहे आणि त्यांच्या क्रीडा कामगिरीद्वारे देशाचा गौरव केला आहे.

पद्मश्री हा पुरस्कार दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनानिमित्त (26 जानेवारी) दिला जातो आणि प्राप्तकर्त्याच्या अपवादात्मक सेवा आणि समाजातील योगदानाबद्दल भारत सरकारकडून सन्मानित केले जाते. पद्मश्रीसाठी निवड प्रक्रिया कठोर आणि पारदर्शक आहे, केवळ सर्वात योग्य व्यक्तींनाच या प्रतिष्ठित पुरस्काराने सन्मानित केले जाते.


निवड प्रक्रिया

पद्मश्री पुरस्कारासाठी निवड प्रक्रिया कठोर, पारदर्शक आणि सर्वसमावेशक अशी संरचीत केलेली आहे, ज्यामुळे विविध क्षेत्रातील पात्र व्यक्तींना त्यांच्या अपवादात्मक योगदानासाठी सन्मानित केले जाते. निवड प्रक्रियेचे विहंगावलोकन खालीलप्रमाणे,

1. नामांकन

पद्मश्री पुरस्कारासाठी नामांकन व्यक्ती, संस्था, सरकारी विभाग आणि विविध क्षेत्रातील तज्ज्ञांसह लोकांकडून सादर केले जाऊ शकतात. नामांकनांमध्ये सामान्यत: नामनिर्देशित व्यक्तीच्या कामगिरीबद्दल, योगदानाबद्दल आणि त्यांच्या संबंधित क्षेत्रातील प्रभावाविषयी तपशीलवार माहिती समाविष्ट असते.

2. मूल्यमापन

प्राप्त झालेल्या नामांकनांची केंद्रीय आणि राज्य स्तरावरील समित्यांद्वारे कसून छाननी आणि मूल्यमापन केले जाते. या समित्यांमध्ये नामनिर्देशित व्यक्तीच्या क्षेत्राशी संबंधित डोमेन-विशिष्ट ज्ञान आणि कौशल्य असलेले तज्ञ आणि अधिकारी असतात.

3. शिफारसी

छाननी आणि मूल्यमापनाच्या आधारे, समित्या संभाव्य पुरस्कार विजेत्यांसाठी शिफारसी करतात. या शिफारशी नामनिर्देशित व्यक्तीचे यश, योगदान, प्रतिष्ठा आणि त्यांच्या क्षेत्रातील प्रभाव विचारात घेतात.

4. पद्म पुरस्कार समितीद्वारे पुनरावलोकन

केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय समित्यांकडून आलेल्या शिफारशींचा पद्म पुरस्कार समितीद्वारे आढावा घेतला जातो. पद्म पुरस्कार समिती भारताच्या पंतप्रधानांनी स्थापन केली आहे आणि त्यात विविध क्षेत्रातील नामवंत व्यक्तींचा समावेश आहे.

5. अंतिम मान्यता

पद्मश्री पुरस्कार विजेत्यांची अंतिम यादी पंतप्रधानांनी मंजूर केली आणि औपचारिक मंजुरीसाठी भारताच्या राष्ट्रपतींकडे सादर जाते. त्यानंतर भारताचे राष्ट्रपती निवडक व्यक्तींना पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करतात.

6. मुख्य विचार

निवड प्रक्रिया गुणवत्ता, उत्कृष्टता आणि विविध क्षेत्रातील समाजासाठी महत्त्वपूर्ण योगदानांना प्राधान्य देतात. प्रक्रिया पारदर्शक, निष्पक्षता आणि अखंडता सुनिश्चित करण्यासाठी अनेक स्तरांवर निवडीचा समावेश असतो. पद्मश्री पुरस्काराचे उद्दिष्ट अशा व्यक्तींना ओळखणे आहे, ज्यांनी आपापल्या क्षेत्रात उल्लेखनीय आणि शाश्वत योगदान दिले आहे, त्यांच्या कामगिरीद्वारे इतरांना प्रेरणा दिली आहे.


पद्मश्री पुरस्काराचे स्वरूप

पद्मश्री पुरस्कार त्याच्या सादरीकरणात आणि स्वरूपात एका वेगळ्या स्वरूपाचे अनुसरण करतो, त्याच्याशी संबंधित सन्मान आणि प्रतिष्ठा प्रतिबिंबित करतो. पद्मश्री पुरस्काराच्या स्वरूपाची रूपरेषा खालीलप्रमाणे,

1. प्रमाणपत्र

पद्मश्री प्राप्तकर्त्यांना भारताच्या राष्ट्रपतींनी स्वाक्षरी केलेले प्रमाणपत्र दिले जाते. प्रमाणपत्र हे प्राप्तकर्त्याच्या अपवादात्मक योगदानाची आणि कामगिरीची अधिकृत पावती म्हणून काम करते.

2. पदक

प्रमाणपत्रासह, प्राप्तकर्त्यांना पुरस्काराचे प्रतीक म्हणून पदक दिले जाते. मेडलियनमध्ये विशेषत: एका बाजूला भारताचे प्रतीक आणि दुसऱ्या बाजूला देवनागरी लिपीत पुरस्काराचे नाव कोरलेले असते. त्याच्या पदकाची रचना कालांतराने बदलू शकते, परंतु त्यात अनेकदा पारंपारिक भारतीय आकृतिबंध आणि चिन्हे समाविष्ट असतात.

3. रोख भत्ता

पद्मश्री पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांना सन्मानाचा भाग म्हणून अल्प रोख भत्ता देखील मिळू शकतो. रोख भत्ता प्राप्तकर्त्याच्या योगदानासाठी प्रशंसा आणि समर्थन म्हणून प्रदान केला जातो.

4. सादरीकरण समारंभ

पद्मश्री पुरस्कार सहसा औपचारिक सादरीकरण समारंभात प्रदान केला जातो. हा समारंभ नवी दिल्लीतील राष्ट्रपती भवन किंवा अन्य योग्य ठिकाणी केला जातो. भारताच्या राष्ट्रपतींचे प्रतिनिधित्व करणारे मान्यवर सरकारी अधिकारी, मान्यवर आणि पाहुण्यांच्या उपस्थितीत प्राप्तकर्त्यांना पुरस्कार देतात.

5. सार्वजनिक मान्यता

पद्मश्री पुरस्कार विजेत्यांची घोषणा सामान्यत: सादरीकरण समारंभाच्या आधी सार्वजनिक केली जाते.
प्राप्तकर्ते राष्ट्रीय आणि प्रादेशिक माध्यमांमध्ये देखील वैशिष्ट्यीकृत केले जाऊ शकतात, त्यांची उपलब्धी आणि योगदान हायलाइट करतात.

6. आजीवन सन्मान

पद्मश्री पुरस्कार हा आजीवन सन्मान आहे, जो प्राप्तकर्त्याच्या त्यांच्या क्षेत्रात आणि समाजातील अखंड योगदानाची दखल घेतो. हे प्राप्तकर्त्याच्या वारशाचे प्रतीक आहे आणि भविष्यातील पिढ्यांसाठी प्रेरणा स्त्रोत म्हणून कार्य करते.

पद्मश्री पुरस्काराच्या स्वरूपामध्ये औपचारिक समारंभात सादर केलेले प्रमाणपत्र, पदक आणि रोख भत्ता यांचा समावेश होतो. हे प्राप्तकर्त्याच्या कठोर परिश्रम, समर्पण आणि उत्कृष्ट कामगिरीचे कळस दर्शवते, उत्कृष्टता, सेवा आणि राष्ट्रीय अभिमानाच्या मूल्यांना मूर्त रूप देते.


पद्मश्री अवार्ड लिस्ट महाराष्ट्र

महाराष्ट्रात अद्याप कोणाकोणास आणि कोणत्या वर्षी पद्मश्री पुरस्कार मिळाला आहे, याचा आढावा खालील तख्त्यात,

क्र.नाववर्षक्षेत्र
1.लता मंगेशकर1989पार्श्वगायिका
2.सचिन तेंडुलकर1999क्रिकेट
3.पंडित भीमसेन जोशी1999शास्त्रीय गायक
4.डॉ. अनिल काकोडकर1998अणू शास्त्रज्ञ
5.पंडित जसराज2000शास्त्रीय गायक
6.बाबा आमटे1986समाजसेवक
7.नाना पाटेकर2013अभिनेता
8.डॉ. विजय भटकर2000संगणक शास्त्रज्ञ
9.डॉ. अभय बंग2012समाजसेवा आणि आरोग्य तज्ञ
10.स्मिता ठाकरे2013समाजसेवक

FAQ

1. पद्मश्री पुरस्काराची सुरुवात कधी झाली ?

उत्तर : 1954 पासून भारतात पद्मश्री पुरस्काराची सुरुवात करण्यात आली.

2. भारतातील 3 सर्वोच्च पुरस्कार कोणते ?

उत्तर : पद्मभूषण, भारत रत्न आणि पद्मा विभूषण हे भारतातील सर्वोच नागरी पुरस्कार आहेत.

3. भारतातील पहिला पद्मश्री पुरस्कार कोणाला मिळाला ?

उत्तर : बलबीर सिंग सीनियर या १९५७ मध्ये भारतात पहिला पद्मश्री पुरस्कार मिळाला.

4. सर्वात तरुण पद्मश्री पुरस्कार विजेता कोण आहे?

उत्तर : विश्वनाथ आनंद यांना वयाच्या १८ व्या वर्षी पद्मश्री पुरस्कार मिळाला. विश्वनाथ आनंद हे भारतात सर्वात कमी वयात पद्मश्री पुरस्कृत व्यक्ती ठरले.

5. भारतातील सर्वोच्च पुरस्कार कोणता ?

उत्तर : भारत रत्न हा भारतातील सर्वोच्च पुरस्कार मानला जातो.

6. पद्मश्री पुरस्कृत पहिली महिला कोण ?

उत्तर : पार्वती बरुआ या पद्मश्री पुरस्कृत पहिल्या भारतीय महिला ठरल्या.

Leave a Comment