NACH चा फुल फॉर्म काय ? | NACH Full Form in Marathi

पूर्वीच्या तुलनेत वर्तमान काळात आर्थिक व्यवहार हे अधिक सुलभ, जलद आणि सुरक्षित झाले आहेत.

व्यवहार ऑनलाईन पद्धतीने पार पाडण्यासाठी नवनवीन तंत्रज्ञान उदयास येऊ लागले आहेत. अशीच एक सुप्रसिद्ध भारतीय पेमेंट प्रणाली म्हणजे NACH होय.

या प्रणालीचा विस्तारित आढावा आपण सादर लेखात घेणार आहोत,


Nach म्हणजे काय ?

NACH ही एक केंद्रीकृत इलेक्ट्रॉनिक पेमेंट प्रणाली आहे, जी बँका आणि त्यांच्या ग्राहकांमधील मोठ्या प्रमाणात आर्थिक व्यवहारांना कार्यक्षमतेने आणि सुरक्षितपणे प्रक्रिया करण्यास सक्षम करते. ही एक स्वयंचलित प्रणाली आहे, जी बँकांना इतर भौतिक साधनांशिवाय इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने एका बँक खात्यातून दुसऱ्या बँक खात्यात निधी हस्तांतरित करू देते.

NACH चा वापर भारतासह जगभरातील अनेक देशांमध्ये केला जातो, जेथे ते “National Corporation Of India” (NPCI) द्वारे ऑपरेट केले जाते. पगार, निवृत्तीवेतन आणि लाभांश, तसेच युटिलिटी बिले, कर्जाची परतफेड आणि विमा प्रीमियम यांसारख्या देयकांसह विविध पेमेंट्ससाठी याचा वापर केला जातो.

NACH प्रणाली बॅच प्रोसेसिंग (Batch Processing) मॉडेलवर काम करते, याचा अर्थ बॅचमध्ये दिवसभरात नियमित अंतराने व्यवहार केले जातात. हे मोठ्या प्रमाणात व्यवहारांची जलद आणि कार्यक्षम प्रक्रिया करण्यास अनुमती देते, तसेच खात्यांमध्ये निधी सुरक्षितपणे आणि अचूकपणे हस्तांतरित केला जात आहे की नाही, हे देखील सुनिश्चित करते.


NACH Full Form in Marathi

N : National

A : Automated

C : Clearing

H : House

NACH चा इंग्रजी फुल फॉर्म “National Automated Clearing House” असा असून याचा मराठी अर्थ “राष्ट्रीय स्वचालित समाशोधन गृह” असा होतो.


घटक

NACH च्या काही प्रमुख घटकांचा आढावा खालीलप्रमाणे :

1. सहभागी बँक :- सहभागी बँका अशा बँका आहेत, ज्यांनी NACH प्रणाली वापरण्यासाठी Sign Up केले आहे. या बँका त्यांच्या ग्राहकांच्या वतीने व्यवहारांची प्रक्रिया करण्यासाठी जबाबदार असतात.

2. नॅशनल पेमेंट कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) :- NPCI ही NACH प्रणाली चालवणारी आणि व्यवस्थापित करणारी संस्था आहे. प्रणालीच्या विकासासाठी, देखभालीसाठी आणि सुरक्षिततेसाठी हि संस्था सतत कार्यरत आणि जबाबदार असते.

3. क्लिअरिंग हाऊस :- क्लिअरिंग हाऊस ही मध्यवर्ती संस्था आहे, जी सहभागी बँकांमधील व्यवहारांचे क्लिअरिंग आणि सेटलमेंट व्यवस्थापित करते. हे सुनिश्चित करते की व्यवहार कार्यक्षमतेने आणि अचूकपणे पूर्णत्वास जात आहे का ?

4. आदेश व्यवस्थापन प्रणाली :- आदेश व्यवस्थापन प्रणाली ही एक केंद्रीकृत प्रणाली आहे, जी ग्राहकांना त्यांचे पेमेंट आदेश तयार करण्यास आणि व्यवस्थापित करण्यास सक्षम करते. हे युटिलिटी बिले आणि कर्जाची परतफेड यासारख्या आवर्ती पेमेंटची प्रक्रिया सुलभ करण्यात मदत करते.

5. सेवा प्रदाते :- सेवा प्रदाते ही संस्था आहेत, जी NACH प्रणालीशी संबंधित सेवा प्रदान करतात, जसे की तंत्रज्ञान विक्रेते आणि पेमेंट एग्रीगेटर.

6. ग्राहक :- ग्राहक हे अंतिम वापरकर्ते आहेत, जे इलेक्ट्रॉनिक निधी हस्तांतरण सुरू करण्यासाठी आणि प्राप्त करण्यासाठी NACH प्रणालीचा वापर करतात. ते व्यक्ती किंवा कॉर्पोरेट असू शकतात ज्यांची सहभागी बँकांमध्ये खाती आहेत.

एकूणच, हे घटक भारतात अखंड इलेक्ट्रॉनिक निधी हस्तांतरण सक्षम करण्यासाठी आणि NACH प्रणालीला एक विश्वासार्ह आणि कार्यक्षम पेमेंट प्रणाली बनवण्यासाठी एकत्रितपणे कार्य करतात.


इतिहास

ऑटोमेटेड क्लिअरिंग हाऊस (ACH) प्रणालीची संकल्पना ही 1970 च्या दशकातील आहे, जेव्हा युनायटेड स्टेट्समध्ये फेडरल रिझर्व्ह बँकेने पहिली ACH प्रणाली स्थापित केली होती. मोठ्या प्रमाणातील, कमी मूल्याच्या व्यवहारांवर इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने प्रक्रिया करण्यासाठी ही प्रणाली तयार करण्यात आली होती, जी पारंपारिक कागद-आधारित पेमेंट सिस्टमपेक्षा अधिक कार्यक्षम आणि किफायतशीर होती.

भारतातील “National Automated Clearing House“(NACH) हे “National Payment Corporation Of India” (NPCI) द्वारे 2010 मध्ये विद्यमान “Electronic Clearing Service” (ECS) प्रणालीच्या जागी सुरू केले गेले. बँका आणि त्यांच्या ग्राहकांमध्ये जलद आणि सुरक्षित निधी हस्तांतरण प्रदान करणारी अधिक कार्यक्षम आणि विश्वासार्ह पेमेंट प्रणाली तयार करणे हा त्यामागचा उद्देश होता.

NPCI (National Payment Corporation Of India) ने RBI (Reserve Bank of India) आणि IBA (Indian Bank Association) यांच्या सहकार्याने NACH प्रणाली विकसित केली आहे. भारतातील इलेक्ट्रॉनिक पेमेंट सेवांच्या वाढत्या मागणीला पाठिंबा देण्यासाठी आणि नवीन पेमेंट उत्पादने आणि सेवांसाठी व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्यासाठी ही प्रणाली तयार करण्यात आली आहे.

लाँच झाल्यापासून, NACH भारतीय पेमेंट लँडस्केपचा एक आवश्यक भाग बनला आहे आणि त्याचा वापर झपाट्याने वाढला आहे. सप्टेंबर 2021 पर्यंत, भारतात NACH प्रणालीद्वारे 3.3 ट्रिलियन रुपयांपेक्षा जास्त किमतीचे 198 दशलक्ष व्यवहार झाले आहेत.


वैशिष्टय

NACH ची काही ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे :

1. स्वयंचलित प्रक्रिया

NACH ही एक स्वयंचलित पेमेंट प्रणाली आहे, जी मोठ्या प्रमाणातील व्यवहारांवर कार्यक्षमतेने आणि अचूकपणे प्रक्रिया करण्यास सक्षम करते.

2. बॅच प्रोसेसिंग

NACH मधील व्यवहार बॅचमध्ये केले जातात, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणातील व्यवहारांची जलद आणि अधिक कार्यक्षम प्रक्रिया होते.

3. सुरक्षित

फसवणूक आणि अनधिकृत प्रवेशापासून व्यवहारांचे संरक्षण करण्यासाठी NACH प्रगत सुरक्षा उपाय वापरते.

4. डायरेक्ट डेबिट

NACH डायरेक्ट डेबिट व्यवहारांना समर्थन देते, जे युटिलिटी बिले, कर्जाची परतफेड आणि विमा प्रीमियम यांसारख्या स्वयंचलित आवर्ती पेमेंटला अनुमती देते.

5. डायरेक्ट क्रेडिट

NACH थेट क्रेडिट व्यवहारांना देखील समर्थन देते, जे पगार, पेन्शन आणि लाभांश पेमेंट यांसारख्या स्वयंचलित निधी हस्तांतरणास सक्षम करते.

6. आदेश व्यवस्थापन

NACH केंद्रीकृत आदेश व्यवस्थापन प्रणाली प्रदान करते, जी ग्राहकांना त्यांचे पेमेंट आदेश अधिक कार्यक्षमतेने व्यवस्थापित करण्यास सक्षम करते.

7. इतर पेमेंट सिस्टमसह एकत्रीकरण

NACH हे इतर पेमेंट सिस्टम जसे की तात्काळ पेमेंट सर्व्हिस (IMPS) आणि युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) सह एकत्रित केले आहे, जे ग्राहकांना अधिक लवचिकता आणि सुविधा प्रदान करते.

8. खर्च प्रभावी

NACH ही एक किफायतशीर पेमेंट प्रणाली आहे, जी व्यवहार प्रक्रियेची किंमत कमी करते आणि आर्थिक समावेशनाला प्रोत्साहन देते.

एकूणच, NACH ही एक विश्वासार्ह, सुरक्षित आणि कार्यक्षम पेमेंट प्रणाली आहे जी भारतात अखंड इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर सक्षम करण्यासाठी अनेक वैशिष्ट्ये ऑफर करते.


तथ्य

NACH प्रणालीबद्दल काही तथ्ये खालीलप्रमाणे:

  • NACH 2010 मध्ये इलेक्ट्रॉनिक क्लिअरिंग सर्व्हिस (ECS) प्रणालीच्या जागी भारतात लाँच करण्यात आली.
  • NACH चे व्यवस्थापन NPCI या संस्थे द्वारे केले जाते.
  • पगार, निवृत्तीवेतन आणि लाभांश, तसेच युटिलिटी बिले, कर्जाची परतफेड आणि विमा प्रीमियम यांसारखी देयके यासह विविध उद्देशांसाठी NACH इलेक्ट्रॉनिक निधी हस्तांतरण सक्षम करते.
  • NACH व्यवहारांवर बॅचमध्ये प्रक्रिया केली जाते, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणातील व्यवहारांची जलद आणि अधिक कार्यक्षम प्रक्रिया होऊ शकते.
  • सप्टेंबर 2021 पर्यंत, भारतात NACH प्रणालीद्वारे 3.3 ट्रिलियन रुपयांपेक्षा जास्त किमतीचे 198 दशलक्ष व्यवहार झाले आहेत.
  • NACH इतर पेमेंट सिस्टीम जसे की तात्काळ पेमेंट सर्व्हिस (IMPS) आणि युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) सह एकत्रित केले आहे, जे ग्राहकांना अधिक लवचिकता आणि सुविधा प्रदान करते.
  • NACH डायरेक्ट डेबिट आणि डायरेक्ट क्रेडिट व्यवहारांना समर्थन देते, स्वयंचलित आवर्ती पेमेंट आणि निधी हस्तांतरण सक्षम करते.
  • NACH केंद्रीकृत आदेश व्यवस्थापन प्रणाली प्रदान करते, जी ग्राहकांना त्यांचे पेमेंट आदेश अधिक कार्यक्षमतेने व्यवस्थापित करण्यास सक्षम करते.
  • NACH ने कमी किमतीत इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर सक्षम करून, विशेषतः ग्रामीण भागातील ग्राहकांसाठी आर्थिक समावेशनाला चालना देण्यात मदत केली आहे.

FAQ

1. NACH म्हणजे काय ?

उत्तर : NACH ही भारतातील एक पेमेंट प्रणाली आहे जी पगार, निवृत्तीवेतन आणि लाभांश तसेच युटिलिटी बिले, कर्जाची परतफेड आणि विमा प्रीमियम यांसारख्या देयकांसह विविध उद्देशांसाठी इलेक्ट्रॉनिक निधी हस्तांतरण सक्षम करते.

2. NACH कसे कार्य करते ?

उत्तर : NACH व्यवहारांवर बॅचमध्ये प्रक्रिया केली जाते आणि सहभागी बँका या बॅचेस क्लिअरिंग हाऊसला पाठवतात. क्लिअरिंग हाऊस नंतर बँकांमधील व्यवहारांची क्रमवारी लावते आणि निपटारा करते आणि निधी संबंधित खात्यांमध्ये हस्तांतरित केला जातो.

3. NACH वापरण्याचे फायदे काय आहेत ?

उत्तर : NACH वापरण्याच्या काही फायद्यांमध्ये व्यवहारांची जलद आणि अधिक कार्यक्षम प्रक्रिया, कमी व्यवहार खर्च आणि ग्राहकांसाठी वाढीव सुविधा यांचा समावेश होतो.

4. NACH सुरक्षित आहे का ?

उत्तर : होय, फसवणूक आणि अनधिकृत प्रवेशापासून व्यवहारांचे संरक्षण करण्यासाठी NACH प्रगत सुरक्षा उपाय वापरते. सर्वोच्च सुरक्षा मानकांचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाद्वारे देखील प्रणालीचे नियमन केले जाते.

5. NACH द्वारे किती व्यवहार केले जाऊ शकतात ?

उत्तर : NACH द्वारे केल्या जाणाऱ्या व्यवहारावर कोणत्याही प्रकारची मर्यादा नाही. मर्यादा ही सहभागी बँकांद्वारे घातली जाऊ शकते, जी प्रत्येक बँकेवर अवलंबून असते.

6. NACH वापरण्यासाठी काही शुल्क आहे का ?

उत्तर : NACH वापरण्यासाठीचे शुल्क सहभागी बँका आणि व्यवहाराच्या प्रकारानुसार बदलू शकतात. तथापि, NACH ही सामान्यत: किफायतशीर पेमेंट प्रणाली आहे आणि इतर पेमेंट सिस्टमच्या तुलनेत याचे शुल्क कमी आहे.

अधिक लेख –

1. NEFT चा फुल फॉर्म काय ?

2. RTGS चा फुल फॉर्म काय ?

3. UPI चा फुल फॉर्म काय ?

4. IMPS चा फुल फॉर्म काय ?

Leave a Comment