क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान म्हणजे काय व याचे प्रकार कोणते ?

आधुनिक युद्ध आणि संरक्षण प्रणालीच्या परिदृश्याला आकार देण्यासाठी क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.

प्राचीन रॉकेट प्रणालीपासून ते अत्याधुनिक आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रे (ICBMs) आणि आजच्या हायपरसोनिक शस्त्रे, क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानापर्यंत उल्लेखनीय प्रगती केली आहे.

सदर लेखात आपण क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाशी संबंधित विकास, अनुप्रयोग आणि आव्हानांवर अशा विविध घटकांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत,

अनुक्रमणिका


क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान म्हणजे काय ?

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान म्हणजे क्षेपणास्त्रांचा विकास, रचना आणि तैनाती होय. जे स्वयं-चलित प्रक्षेपण आहेत, ज्याचा उपयोग संरक्षण, हल्ला, आणि अवकाश संशोधन यासारख्या विविध उद्देशांसाठी केला जातो.

क्षेपणास्त्रे ही मार्गदर्शित शस्त्रे आहेत, जी जमिनीवर आधारित प्रणाली, विमाने, जहाजे, पाणबुड्या आणि अगदी अवकाश-आधारित मंचासह विविध मंचावरून लॉन्च केली जाऊ शकतात.

क्षेपणास्त्रांचे त्यांच्या प्रणोदन, मार्गदर्शन प्रणाली, श्रेणी आणि उद्देशाच्या आधारे विविध प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाऊ शकते.


प्रकार

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचे त्यांच्या वैशिष्ट्यांवर आणि उद्देशांवर आधारित विविध प्रकार पाडण्यात आले आहेत, ज्यांचा आढावा आपण खालीलप्रमाणे घेणार आहोत,

1. इंटरकॉन्टिनेंटल बॅलिस्टिक मिसाइल (ICBM)

ICBM ही हजारो किलोमीटरचा प्रवास करण्यास सक्षम असलेल्या लांब पल्ल्याच्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आहेत. जे प्रामुख्याने दूरच्या लक्ष्यांवर आण्विक वॉरहेड्स पोहोचवण्यासाठी डिझाइन केलेले आहेत.

2. पाणबुडी-लाँच्ड बॅलिस्टिक मिसाइल (SLBM)

SLBM ही बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे, पाणबुड्यांमधून सोडली जातात. ही क्षेपणास्त्रे एक धोरणात्मक आण्विक प्रतिबंधक प्रदान करतात जतसेच ही क्षेपणास्त्रे पाण्याखाली सोडली जाऊ शकतात.

3. मध्यम-श्रेणी बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे (MRBMs)

MRBM या क्षेपणास्त्रांचा पल्ला सुमारे 1,000 ते 3,000 किमी इतका आहे, तसेच ही क्षेपणास्त्रे पारंपारिक आणि आण्विक शस्त्रास्त्रे वाहून नेण्यास सक्षम असतात, जे सामरिक हेतूंसाठी वापरले जाऊ शकतात.

4. शॉर्ट-रेंज बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे (SRBMs)

SRBM क्षेपणास्त्रांची श्रेणी 1,000 किलोमीटरपेक्षा कमी आहे आणि सामान्यत: थिएटर-स्तरीय संघर्षांसारख्या कमी-श्रेणीच्या युद्धांमध्ये वापरली जातात. तसेच या श्रेणीतील क्षेपणास्त्रे विविध प्रकारचे शस्त्र देखील बाळगू शकतात.

5. हायपरसोनिक क्षेपणास्त्रे

हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रे मॅच 5 (ध्वनी वेगाच्या पाचपट) किंवा त्याहून अधिक वेगाने प्रवास करण्यासाठी डिझाइन केलेली आहेत. ही क्षेपणास्त्रे वेगवान प्रतिक्रिया वेळ, वाढीव कुशलता आणि प्रगत क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणाली भेदण्याची क्षमता प्रदान करतात.

6. जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रे

जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रे विशेषतः नौदलाच्या जहाजांना टार्गेट करण्यासाठी व नष्ट करण्यासाठी डिझाइन केलेली आहेत. ही क्षेपणास्त्रे वेगवेगळ्या प्लॅटफॉर्मवरून लॉन्च केली जाऊ शकतात. तसेच यामध्ये रडार किंवा इन्फ्रारेड साधक यांसारख्या विविध मार्गदर्शन प्रणालीचा वापर केला जातो.

7. विमानविरोधी क्षेपणास्त्रे

विमानविरोधी क्षेपणास्त्रांना इंग्रजीत “Surface to Air” क्षेपणास्त्र असेही म्हणतात, यांचा उपयोग शत्रूच्या विमानांना किंवा इतर हवाई धोक्यांना रोखण्यासाठी आणि नष्ट करण्यासाठी केला जातो. हे ग्राउंड किंवा मोबाईल प्लॅटफॉर्मवरून लॉन्च केले जातात आणि रडार किंवा इन्फ्रारेड मार्गदर्शन प्रणालीचा उपयोग करतात.

8. क्रूझ क्षेपणास्त्रे

क्रूझ क्षेपणास्त्रे त्यांच्या संपूर्ण उड्डाणात जेट इंजिन किंवा रॉकेट मोटर्सद्वारे चालविली जातात. हे कमी उंचीवर उडतात आणि विविध प्लॅटफॉर्मवरून प्रक्षेपित केली जाऊ शकतात. क्रूझ क्षेपणास्त्रे सामान्यतः विशिष्ट लक्ष्यांवर अचूक हल्ल्यांसाठी तयार केली जातात.

9. टँकविरोधी मार्गदर्शित क्षेपणास्त्रे (ATGMs)

ATGM ची रचना रणगाड्यांसह चिलखती वाहने नष्ट करण्यासाठी केली गेली आहे. हे जमिनीवर आधारित लाँचर्स, हेलिकॉप्टर किंवा इतर प्लॅटफॉर्मवरून लॉन्च केले जाऊ शकतात. अचूकता सुनिश्चित करण्यासाठी ही क्षेपणास्त्रे प्रगत मार्गदर्शन प्रणाली वापरतात.

10. एअर-टू-एअर क्षेपणास्त्रे (AAMs)

AAMs क्षेपणास्त्राचा वापर हवेत लढण्यासाठी केला जातो. हे विमानातून प्रक्षेपित केले जातात आणि शत्रूच्या विमानांना व्यस्त ठेवण्यासाठी आणि नष्ट करण्यासाठी डिझाइन केलेले आहेत.

ही क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाची काही उदाहरणे आहेत आणि प्रणोदन, मार्गदर्शन प्रणाली, स्टेल्थ क्षमता आणि लढाऊ तंत्रज्ञानातील प्रगतीसह याचे क्षेत्र कालांतराने विस्तारात आहे.


इतिहास

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा इतिहास अनेक शतकांचा आहे, ज्याची सुरुवात मूलभूत रॉकेटीच्या सुरुवातीच्या विकासापासून झाली आहे. क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाच्या इतिहासातील प्रमुख टप्पे यांचे संक्षिप्त वर्णन खालीलप्रमाणे:

प्राचीन रॉकेट: क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा उगम प्राचीन काळापासून शोधला जाऊ शकतो. चीनमध्ये, 9व्या शतकात, गनपावडर-प्रोपेल्ड रॉकेट विकसित केले गेले होते आणि ते लष्करी उद्देशांसाठी वापरले जात होते. ही सुरुवातीची रॉकेट साधी होती आणि त्यात मार्गदर्शन प्रणालीची कमतरता होती.

कॉंग्रेव्ह रॉकेट्स: 19व्या शतकाच्या सुरुवातीस ब्रिटिश लष्करी अधिकारी सर विल्यम कॉन्ग्रेव्ह यांनी कॉंग्रेव्ह रॉकेट विकसित केले. हे सुधारित डिझाइन आणि मार्गदर्शन यंत्रणा असलेले तोफखाना रॉकेट होते. जे नेपोलियन युद्धे आणि 1812 च्या युद्धासह विविध युद्धांमध्ये वापरले गेले होते.

दुसरे महायुद्ध: दुसऱ्या महायुद्धात क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानात बरीच प्रगती झाली होती. जर्मन V-2 रॉकेट, वेर्नहर वॉन ब्रॉनने विकसित केले होते, जे जगातील पहिले लांब पल्ल्याचे मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र होते. हे 300 किलोमीटरहून अधिक प्रवास करण्यास सक्षम होते आणि मुख्यतः मित्र राष्ट्रांच्या लक्ष्यांवर हल्ल्यांसाठी वापरले जात असे. व्ही-2 रॉकेटने क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानातील नंतरच्या घडामोडींचा पाया रचला.

शीतयुद्ध युग: युनायटेड स्टेट्स आणि सोव्हिएत युनियन यांच्यातील शीतयुद्धामुळे प्रखर क्षेपणास्त्रांचा विकास झाला. दोन्ही देशांनी अण्वस्त्र वाहून नेण्यास सक्षम असलेली आंतरखंडीय क्षेपणास्त्रे (ICBM) तयार करण्यावर भर दिला. या काळात us द्वारे त्यात अॅटलस, टायटन आणि मिनिटमन क्षेपणास्त्रे तसेच सोव्हिएत R-7 आणि SS-18 क्षेपणास्त्रे तैनात करण्यात आली.

क्रूझ क्षेपणास्त्रे: शीतयुद्धाच्या काळात क्रूझ क्षेपणास्त्रांच्या विकासाला गती मिळाली. ही स्वयं-चलित मार्गदर्शित क्षेपणास्त्रे कमी उंचीवर उडतात आणि प्रगत मार्गदर्शन प्रणाली वापरून लांब अंतरापर्यंत नेव्हिगेट करू शकतात. यूएस टॉमहॉक क्रूझ क्षेपणास्त्र आणि सोव्हिएत/रशियन कॅलिबर क्रूझ क्षेपणास्त्र ही उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत.

शीतयुद्धानंतरची प्रगती: शीतयुद्ध संपल्यानंतर क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा विकास होत राहिला. प्रगतीमध्ये सुधारित अचूकता, लांब पल्ल्याचे शस्त्रांचे सूक्ष्मीकरण आणि स्टिल्थ तंत्रज्ञानाचे एकत्रीकरण यांचा समावेश होतो. अचूकता वाढवणे आणि संपार्श्विक नुकसान कमी करणे यावर लक्ष केंद्रित केले गेले.

हायपरसोनिक क्षेपणास्त्रे: अलिकडच्या वर्षांत हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्रांमध्ये वाढ होत आहे. ही क्षेपणास्त्रे अत्यंत उच्च वेगाने प्रवास करतात. अमेरिका, रशिया आणि चीनसह अनेक देश हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्र संशोधन आणि विकासासाठी गुंतवणूक करत आहेत.

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानामध्ये लष्करी आणि नागरी दोन्ही अनुप्रयोग आहेत. क्षेपणास्त्रांचा उपयोग संरक्षण, अवकाश संशोधन, वैज्ञानिक संशोधन आणि व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपणासाठी केला जातो. प्रगत प्रणोदन प्रणाली, स्वायत्त मार्गदर्शन आणि क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालींविरुद्ध प्रतिकारक उपायांमध्ये चालू असलेल्या संशोधनामुळे हे क्षेत्र वेगाने प्रगती करत आहे.


तथ्य

  • जर्मन v-2 रॉकेट ही अंतराळात पोहोचणारी पहिली मानव निर्मित वस्तू होती. या रॉकेट ने साल 1944 मध्ये कर्मण रेषा ओलांडण्याचा विक्रम केला होता.
  • जगातील पहिले आंतरखंडीय क्षेपणास्त्र (ICBM) हे सोव्हिएत R-7 होते, जे 1959 मध्ये कार्यान्वित झाले.
  • US Minuteman III ICBM, ही जगातील सर्वात जास्त काळ सेवा देणारी क्षेपणास्त्र प्रणाली बनली आहे.
  • अमेरिकी नौदलाद्वारे वापरण्यात आलेले ट्रायडेंट II D5 पाणबुडी-लाँच केलेल्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राच्या वेग (SLBM) 7,500 मैल (12,000 किमी) पेक्षा जास्त आहे.
  • भारत आणि रशियाने संयुक्तपणे विकसित केलेले ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र हे जगातील सर्वात वेगवान क्रूझ क्षेपणास्त्रांपैकी एक आहे.
  • क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाने उपग्रह प्रक्षेपण, अंतराळ संशोधन आणि वैज्ञानिक संशोधन यासारखे नागरी अनुप्रयोग देखील शोधले आहेत.

हे तथ्य क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचे वैविध्यपूर्ण, सतत विकसित होणारे स्वरूप आणि आधुनिक समाजाच्या संरक्षणापासून ते अंतराळ संशोधनापर्यंतच्या विविध पैलूंवर त्याचा प्रभाव अधोरेखित केला आहे.


फायदे

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान अनेक फायदे देते, जे विविध क्षेत्रात त्याचे महत्त्व वाढवते. क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचे काही प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे:

1. अचूकता

आधुनिक क्षेपणास्त्र प्रणाली GPS (ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टीम) आणि रडार सिस्टीम सारख्या प्रगत मार्गदर्शन तंत्रज्ञानाने सुसज्ज आहे, ज्यामुळे विशिष्ट स्थान किंवा वस्तूंना अचूक लक्ष्य करणे शक्य होते. ही अचूकता संपार्श्विक नुकसान कमी करते.

2. लांब पल्ल्याची क्षमता

क्षेपणास्त्रे लहान पल्ल्याच्या गुंतवणुकीपासून ते आंतरखंडीय अंतरापर्यंत लांब पल्ल्यांना कव्हर करू शकतात. हे प्रभावी संरक्षण रणनीती, वेगवान प्रतिक्रिया वेळ आणि विस्तारित श्रेणींवर शक्ती प्रक्षेपित करण्याची क्षमता यासाठी अनुमती देते.

3. प्रतिबंध

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान प्रतिबंधक धोरणांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते. प्रगत क्षेपणास्त्र प्रणाली ताब्यात घेणे संभाव्य आक्रमकांना परावृत्त करू शकते, कारण जलद आणि विध्वंसक स्ट्राइक देण्याची क्षमता शत्रूच्या कृतींविरूद्ध प्रतिबंधक म्हणून कार्य करते.

4. अष्टपैलुत्व

क्षेपणास्त्रे विविध उद्देशांसाठी डिझाइन आणि कॉन्फिगर केली जाऊ शकतात, ज्यात संरक्षण, गुन्हा, टोपण आणि अवकाश संशोधन या बाबींचा समावेश होतो. हे जमीन, समुद्र, हवा किंवा अंतराळ-आधारित प्लॅटफॉर्मवरून लॉन्च केले जाऊ शकतात, तसेच हे विविध ऑपरेशनल आवश्यकतांसाठी लवचिकता आणि अनुकूलता प्रदान करतात.

5. वेग आणि चपळता

क्षेपणास्त्रे अविश्वसनीयपणे उच्च वेगाने प्रवास करू शकतात, सुपरसोनिक ते हायपरसोनिक वेगापर्यंत. हा वेगवान वेग त्वरित प्रतिक्रियेच्या वेळेस अनुमती देतो आणि शत्रूच्या संरक्षणाद्वारे अडथळा आणण्याचा धोका कमी करतो. याव्यतिरिक्त, काही क्षेपणास्त्रांमध्ये उड्डाण दरम्यान युक्ती करण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे त्यांची चपळता वाढते.

6. बल गुणक

क्षेपणास्त्रे लष्करी दलांच्या क्षमतांमध्ये लक्षणीय वाढ करू शकतात. क्षेपणास्त्रे पारंपारिक शस्त्रांच्या आवाक्याबाहेर मारक शक्ती प्रदान करू शकतात म्हणून ते मोठ्या क्षेत्रावर शक्ती प्रक्षेपित करण्यासाठी लहान शक्ती सक्षम करतात. हा बल गुणाकार प्रभाव आक्षेपार्ह आणि बचावात्मक दोन्ही ऑपरेशन्समध्ये फायदे प्रदान करतो.

7. रिमोट एंगेजमेंट

क्षेपणास्त्रे सुरक्षित अंतरावरून लक्ष्यांना गुंतवण्याची परवानगी देतात, ज्यामुळे मानवी ऑपरेटरला धोका कमी होतो. हे विशेषतः अशा परिस्थितीत फायदेशीर असतात, जेथे लक्ष्य प्रतिकूल किंवा दुर्गम भागात स्थित आहे, जसे की शत्रूची तटबंदी किंवा दुर्गम भाग.

8. तांत्रिक प्रगती

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे प्रणोदन प्रणाली, मार्गदर्शन तंत्रज्ञान, साहित्य विज्ञान आणि सूक्ष्मीकरण यासह विविध क्षेत्रांमध्ये प्रगती झाली आहे. या प्रगतीमध्ये लष्करी क्षेत्राच्या पलीकडे विस्तृत अनुप्रयोग आहेत, ज्यामुळे अंतराळ संशोधन, वाहतूक आणि वैज्ञानिक संशोधनात प्रगती होत आहे.

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचे निर्विवाद फायदे असले तरी, नागरी जीवनाची सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी आणि अनियंत्रित हानीची संभाव्यता कमी करण्यासाठी त्याचा वापर नैतिक आणि कायदेशीर चौकटीचे पालन करणे आवश्यक आहे.


तोटे

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाच्या फायद्यांसोबतच काही तोटे आणि आव्हानेही आहेत. क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाशी संबंधित काही प्रमुख तोटे खालीलप्रमाणे:

1. मानवी प्रभाव

क्षेपणास्त्रे, विशेषत: स्फोटक असतात, अचूक आणि काळजीपूर्वक न वापरल्यास लक्षणीय ते संपार्श्विक नुकसान आणि नागरी जीवितहानी करू शकतात. अचूक लक्ष्यीकरण, लढाऊ आणि गैर-लढणारे यांच्यातील भेदभाव ही आव्हाने राहिली आहेत आणि अनावधानाने होणारी जीवितहानी ही एक महत्त्वाची चिंता आहे.

2. संघर्ष वाढवणे

प्रगत क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा ताबा आणि तैनाती संभाव्यपणे संघर्ष वाढवू शकते. लांब अंतरावरून आणि अचूकतेने लक्ष्यांवर मारा करण्याची क्षमता पक्षांना आक्षेपार्ह कृती करण्यास प्रवृत्त करू शकते.

3. खर्च

प्रगत क्षेपणास्त्र प्रणालींचा विकास आणि देखभाल अत्यंत खर्चिक असू शकते. क्षेपणास्त्रांचे संशोधन, विकास, उत्पादन आणि देखभाल यासाठी महत्त्वपूर्ण आर्थिक संसाधनांची आवश्यकता असते. क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणाली मिळवणे आणि त्यांची देखभाल करणे यासाठी लागणारा खर्चही खूप जास्त असू शकतो.

4. शस्त्रास्त्रांची शर्यत आणि प्रसार

प्रगत क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा विकास आणि तैनातीमुळे राष्ट्रांमध्ये शस्त्रास्त्रांची शर्यत सुरू होऊ शकते. एका देशाने प्रगत क्षेपणास्त्र क्षमतांचा पाठपुरावा केल्याने इतर देशांकडून प्रतिसाद मिळू शकतो, परिणामी क्षेपणास्त्रे आणि संबंधित तंत्रज्ञानाचा प्रसार वाढतो. हे जागतिक अस्थिरता आणि अपघाती किंवा अनधिकृत वापराच्या धोक्यात योगदान देऊ शकते.

5. क्षेपणास्त्र संरक्षण आव्हाने

क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालीसाठी आव्हाने उभी राहिली आहेत. क्षेपणास्त्रे जलद, अधिक कार्यक्षम आणि पारंपारिक संरक्षण उपाय टाळण्यास सक्षम झाल्यामुळे, क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालीची प्रभावीता कमी होते. यामुळे संरक्षणात्मक क्षमतांच्या विकासाची आणि सुधारणेची सतत गरज निर्माण होते, परिणामी तांत्रिक स्पर्धेचे चक्र सुरू होते.

6. पर्यावरणीय प्रभाव

क्षेपणास्त्र प्रक्षेपण रॉकेट प्रणोदक अवशेष आणि एक्झॉस्ट गॅसेससह विविध प्रदूषके वातावरणात सोडतात. याव्यतिरिक्त, क्षेपणास्त्र हल्ल्यांमुळे झालेल्या विनाशामुळे लक्ष्यित क्षेत्रांवर नकारात्मक पर्यावरणीय परिणाम होऊ शकतो.

हे नुकसान कमी करण्यासाठी आणि मानवी जीवनाची सुरक्षा, आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा आणि पर्यावरणीय स्थिरता सुनिश्चित करण्यासाठी क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा विकास, ताबा आणि वापर काळजीपूर्वक व्यवस्थापित आणि नियमन करणे आवश्यक आहे.


FAQ

1. क्षेपणास्त्र आणि रॉकेटमध्ये काय फरक आहे ?

उत्तर : रॉकेट आणि क्षेपणास्त्रे ही सारखीच असतात, परंतु त्यांची वैशिष्ट्ये भिन्न असतात. रॉकेट्स ही सामान्यत: मानवरहित वाहने असतात, जी अवकाश संशोधन, उपग्रह प्रक्षेपण किंवा वैज्ञानिक संशोधनासाठी वापरली जातात. दुसरीकडे, क्षेपणास्त्रे ही संरक्षण, हल्ला यांसारख्या लष्करी उद्देशांसाठी डिझाइन केलेले मार्गदर्शित प्रोजेक्टाइल असतात.

2. बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र आणि क्रूझ क्षेपणास्त्रामध्ये काय फरक आहे ?

उत्तर : बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे प्रामुख्याने गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रभावाखाली चालतात, तर क्रूझ क्षेपणास्त्रे त्यांच्या संपूर्ण उड्डाणात जेट इंजिन किंवा रॉकेट मोटर्सद्वारे चालविली जातात. बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे सामान्यत: लांब पल्ल्याच्या हल्ल्यांसाठी वापरली जातात, तर क्रूझ क्षेपणास्त्रे विशिष्ट लक्ष्यांवर अचूक हल्ल्यांसाठी डिझाइन केलेली असतात.

3. क्षेपणास्त्रे त्यांचे लक्ष्य कसे साध्य करतात ?

उत्तर : क्षेपणास्त्रे त्यांचे लक्ष्य प्राप्त करण्यासाठी आणि त्यांचा मागोवा घेण्यासाठी विविध मार्गदर्शन प्रणाली वापरतात. यामध्ये रडार सिस्टीम, GPS, इनर्शिअल नेव्हिगेशन सिस्टीम, इन्फ्रारेड सीकर्स किंवा अनेक तंत्रज्ञानाचा समावेश असू शकतो. क्षेपणास्त्राचा प्रकार आणि उद्देश यावर मार्गदर्शन प्रणाली अवलंबून असते.

4. क्षेपणास्त्र किती वेगाने फिरते ?

उत्तर : क्षेपणास्त्रांचा वेग त्यांच्या प्रकार आणि उद्देशानुसार मोठ्या प्रमाणात बदलू शकतो. काही क्षेपणास्त्रे सबसोनिक वेगाने चालतात, तर काही सुपरसोनिक किंवा अगदी हायपरसोनिक वेगापर्यंत पोहोचू शकतात. हायपरसोनिक क्षेपणास्त्रे, विशेषतः, मॅक 5 (ध्वनी वेगाच्या पाच पट) पेक्षा जास्त वेगाने प्रवास करतात.

5. क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालीची भूमिका काय आहे ?

उत्तर : क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणाली लक्ष्य क्षेत्र, लोकसंख्या किंवा लष्करी मालमत्तेचे संरक्षण करण्यासाठी येणार्‍या क्षेपणास्त्रांचा शोध घेण्यासाठी, मागोवा घेण्यासाठी आणि रोखण्यासाठी डिझाइन केलेली असतात.

6. क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा वापर शांततापूर्ण हेतूंसाठी केला जाऊ शकतो का ?

उत्तर : होय, क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचे नागरी अनुप्रयोग देखील आहेत. रॉकेट आणि क्षेपणास्त्रे उपग्रह प्रक्षेपण, अंतराळ संशोधन, वैज्ञानिक संशोधन आणि दूरसंचार आणि हवामान निरीक्षण यासारख्या व्यावसायिक हेतूंसाठी वापरली जातात.

7. क्षेपणास्त्राची चाचणी कशी केली जाते ?

उत्तर : क्षेपणास्त्रांची त्यांच्या विकास आणि तैनातीच्या टप्प्यात कठोर चाचणी घेतली जाते. चाचणीमध्ये प्रणोदन आणि मार्गदर्शन प्रणाली सत्यापित करण्यासाठी ग्राउंड चाचण्या, कार्यप्रदर्शन आणि अचूकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी उड्डाण चाचण्या आणि क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालीच्या प्रभावीतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी इंटरसेप्ट चाचण्या घेतल्या जातात.

8. क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान कसे प्रगती करत आहेत ?

उत्तर : चालू असलेल्या संशोधन आणि विकासामुळे क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान झपाट्याने प्रगती करत आहे. प्रगतीमध्ये सुधारित प्रणोदन प्रणालींचा विकास, शस्त्रास्त्रांचे सूक्ष्मीकरण, वाढीव कुशलता, प्रगत मार्गदर्शन प्रणाली आणि हायपरसोनिक क्षमता यांचा समावेश होतो.

9. क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाशी संबंधित आंतरराष्ट्रीय नियम आणि करार कसे आहेत ?

उत्तर : क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान नियंत्रण व्यवस्था (MTCR) आणि अण्वस्त्रांच्या अप्रसारावरील संधि (NPT) सारख्या आंतरराष्ट्रीय नियम आणि करारांचे उद्दिष्ट क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा प्रसार नियंत्रित करणे आणि त्याचा गैरवापर रोखणे हे आहे. हे करार अप्रसार, निःशस्त्रीकरण आणि क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाच्या जबाबदार वापराला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करतात.

अधिक लेख –

1. जैवतंत्रज्ञान म्हणजे काय व याचे प्रकार कोणते ?

2. अवकाश तंत्रज्ञान म्हणजे काय ?

3. तंत्रज्ञानाची किमया मराठी निबंध

4. डिजिटल साक्षरता म्हणजे काय ?

Leave a Comment