कागदाचा शोध कोणी लावला ?

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक वस्तू व गोष्टींचा आस्वाद घेत असतो त्यातीलच एक महत्वाचा भाग म्हणजे कागद होय. कागदाचा उपयोग आपल्याद्वारे प्रत्येक पाऊलावर होत असतो, मग ते पुस्तक किंवा वृत्तपत्र वाचणे  किंवा ऑफिस मधील कामे करणे.

वर्तमान काळात कागद हा जणू आपल्या जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे. अशा या महत्वपूर्ण कागदाचा शोध नेमका कोणी लावला या बद्दल व सोबतच कागदासंबंधित इतरही माहीतीचा आढावा आपण सदर लेखात घेणार आहोत,


कागद म्हणजे काय ?

कागद साधारणत: लिखित दस्तऐवजांचाl संदर्भ देतो, जे एखाद्या विशिष्ट विषयावरील माहिती, संशोधन, कल्पना किंवा मते सादर करते. उद्देश आणि लक्ष्यित प्रेक्षक यावर अवलंबून कागद अनेक रूपे घेऊ शकतो आणि लांबी, रचना आणि शैलीमध्ये बदलू शकतो.

एकंदरीतच, “कागद” कोणत्याही लिखित दस्तऐवजाचा संदर्भ घेऊ शकतो, जो संरचित आणि संघटित पद्धतीने माहिती किंवा कल्पना सादर करतो.


कागदाचा शोध कोणी लावला ?

कागदाच्या शोधाचे श्रेय हान राजवंश (202 BC – 220 AD) दरम्यान असलेले चीनी न्यायालय अधिकारी “Cai Lun” यांना दिले जाते. तथापि, संपूर्ण इतिहासात वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये लेखन आणि चित्र काढण्यासाठी विविध साहित्यांचा वापर आढळून येतो.

तुतीच्या झाडाची साल, भांग आणि चिंध्या यांच्यापासून बनवलेल्या कागदाचा एक प्रकार शोधण्याचे श्रेय Cai Lun यांना दिले जाते, जे पूर्वी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्यापेक्षा उच्च दर्जाचे होते. पाण्यावर चालणाऱ्या गिरण्यांचा वापर करून मोठ्या प्रमाणात कागद तयार करण्याची प्रक्रिया “Cai Lum” यांनी विकसित केल्याचे सांगितले जाते.

कालांतराने, पेपर बनविण्याचे तंत्र अरब, युरोप आणि अखेरीस अमेरिकेसह जगाच्या इतर भागांमध्ये पसरले. वेगवेगळ्या संस्कृतींनी कागद बनवण्यासाठी त्यांची स्वतःची तंत्रे आणि साहित्य विकसित केले, जसे की प्राचीन इजिप्तमधील पॅपायरस आणि मेसोअमेरिकेत बार्क पेपर.

आज, कागद हा जगातील सर्वाधिक वापरल्या जाणार्‍या साहित्यांपैकी एक आहे आणि प्रकाशन, छपाई, पॅकेजिंग आणि कला यासह अनेक उद्योगांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतो.


कागदाचे प्रकार

कागदाचे अनेक प्रकार आहेत, प्रत्येक कागदी प्रकारची स्वतःची वैशिष्ट्ये आणि उपयोग आहेत. यातील काही प्रकारांचा आढावा आपण खालीलप्रमाणे घेणार आहोत,

1. बाँड पेपर :- अक्षरे, बायोडेटा आणि इतर व्यावसायिक दस्तऐवज छापण्यासाठी वापरला जाणारा उच्च दर्जाचा लेखन कागद.

2. कॉपी पेपर :- दररोज छपाई आणि कॉपी करण्यासाठी वापरला जाणारा हलका आणि स्वस्त कागद.

3. कार्डस्टॉक :- एक जाड, मजबूत कागद अनेकदा आमंत्रणे, व्यवसाय कार्डे आणि इतर मुद्रित साहित्य तयार करण्यासाठी वापरला जातो.

4. न्यूजप्रिंट :- कमी किमतीचा, हलका वजनाचा कागद प्रामुख्याने वर्तमानपत्रे आणि इतर प्रकाशने छापण्यासाठी वापरला जातो.

5. आर्ट पेपर :- ललित कला आणि उच्च-गुणवत्तेची छायाचित्रे छापण्यासाठी वापरला जाणारा उच्च दर्जाचा कागद.

6. ट्रेसिंग पेपर :- ट्रेसिंग डिझाइन आणि स्केचेससाठी वापरला जाणारा अर्धपारदर्शक कागद.

7. थर्मल पेपर :- एक रासायनिक प्रक्रिया केलेला कागद, जो उष्णतेच्या संपर्कात आल्यावर रंग बदलतो, विशेषत: पावत्या आणि इतर व्यवहाराच्या नोंदी छापण्यासाठी वापरला जातो.

वरील प्रत्येक प्रकारच्या कागदाचे स्वतःचे गुणधर्म आणि विशेष असे उपयोग आहेत.


इतिहास

कागदाचा इतिहास प्राचीन काळापासूनचा आहे, जेव्हा वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये लेखनासाठी वेगवेगळी सामग्री वापरली जात होती.

कागदाचे सर्वात जुने प्रकार हे वनस्पतीच्या तंतूपासून बनवले गेले होते, जसे की पॅपिरस, जे 5000 वर्षांपूर्वी प्राचीन इजिप्शियन लोक वापरत होते. इजिप्शियन लोकांनी पपायरसच्या काड्या पातळ पट्ट्यामध्ये कापल्या, नंतर त्यांची एका पत्रकाप्रमाणे रचना केली होती.

चीनमध्ये, पहिल्या खऱ्या कागदाचा शोध हान राजवंशाच्या काळात Cai Lun (काई लुन) नावाच्या दरबारी अधिकाऱ्याने दुसऱ्या शतकात लावला होता. त्यांनी तुतीची (Mulberry) साल, जुन्या चिंध्या आणि भांगेपासून कागद तयार केला आणि एक तंत्रज्ञान विकसित केले, ज्यामुळे कागदाचे मोठ्या प्रमाणात उत्पादन करणे सोपे झाले. कागदाच्या शोधामुळे संपूर्ण चीन आणि त्यापलीकडे ज्ञान आणि संस्कृतीचा प्रसार लक्षणीयरीत्या वाढला.

मध्यपूर्वेमध्ये, 8 व्या शतकात पेपरमेकिंगचा उगम झाला आणि संपूर्ण अरब जगामध्ये पसरला, अखेरीस 12 व्या शतकात युरोपमध्ये पोहोचला. इटली, स्पेन आणि जर्मनीमध्ये पेपर मिल्सची स्थापना झाली आणि 15 व्या शतकापर्यंत पेपर संपूर्ण युरोपमध्ये मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध झाला.

19 व्या आणि 20 व्या शतकात, “फोरड्रिनियर मशीन” च्या शोधासह कागद निर्मिती तंत्रज्ञान विकसित होत राहिले, ज्यामुळे वैयक्तिक शीट्स ऐवजी सतत रोलमध्ये कागद तयार करणे शक्य झाले. आज, कागद हा जगातील सर्वात मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणार्‍या साहित्यांपैकी एक आहे, जो लेखन आणि छपाईपासून पॅकेजिंग आणि कलेपर्यंत सर्व गोष्टींसाठी वापरला जातो.


महत्व

कागद ही एक महत्त्वाची सामग्री आहे, ज्याचा छपाई, प्रकाशन, पॅकेजिंग, शिक्षण, कला आणि वाणिज्य यासह अनेक उद्योग आणि क्षेत्रांमध्ये विस्तृत वापर केला जात आहे. पेपर महत्त्वाचे का आहे याची काही कारणे खालीलप्रमाणे:

1. रेकॉर्ड-कीपिंग

ऐतिहासिक दस्तऐवज, कायदेशीर करार आणि वैज्ञानिक संशोधनासह महत्त्वपूर्ण माहिती आणि घटनांची नोंद करण्यासाठी कागदाचा वापर शतकानुशतके केला जात आहे.

2. संप्रेषण

पत्रे, पुस्तके, वर्तमानपत्रे आणि मासिके यांसह लिखित संवादासाठी कागद हे महत्त्वाचे माध्यम आहे. पाठ्यपुस्तके, असाइनमेंट्स आणि परीक्षेचे पेपर अजूनही मोठ्या प्रमाणावर कागदावर छापले जातात.

3. पॅकेजिंग

कार्डबोर्ड बॉक्स, पेपर बॅग आणि रॅपिंग पेपरसह पॅकेजिंगमध्ये कागदाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

4. कला आणि सर्जनशीलता

चित्रकला, रेखाचित्र आणि हस्तकला यासाठी चित्रकार आणि डिझाइनर माध्यम म्हणून कागदाचा वापर करतात.

5. पर्यावरणीय स्थिरता

कागद ही नूतनीकरणयोग्य आणि पुनर्वापर करण्यायोग्य सामग्री आहे आणि कागद उद्योगाने शाश्वत वनीकरण पद्धती आणि पुनर्वापराच्या उपक्रमांद्वारे पर्यावरणावरील प्रभाव कमी करण्यात लक्षणीय प्रगती केली आहे.

6. आर्थिक प्रभाव

कागद उद्योग जगभरातील लाखो लोकांना रोजगार प्रदान करतो आणि कागदी उत्पादने व्यवसाय आणि सरकारसाठी महत्त्वपूर्ण महसूल उत्पन्न करतात.

थोडक्यात, कागदाने मानवी इतिहासात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे आणि आज अनेक व्यावहारिक उपयोग आणि सांस्कृतिक महत्त्व असलेली महत्त्वाची सामग्री आहे.


निर्मिती

कागद हा वनस्पती तंतू, पाणी आणि विविध रसायनांच्या मिश्रणातून बनवला जातो. कागद तयार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रक्रियेचा आढावा आपण खालीलप्रमाणे घेणार आहोत,

पायरी क्रं.1 (लगदा तयार करणे)

कागद बनवण्याची पहिली पायरी म्हणजे लगदा तयार करणे, जे वनस्पतींचे तंतू आणि पाणी यांचे मिश्रण असते. लाकडाची साल, पुनर्नवीनीकरण केलेला कागद किंवा कापूस यासारख्या विविध सामग्रीपासून वनस्पती तंतू मिळवता येते. यांत्रिक किंवा रासायनिक प्रक्रियेद्वारे तंतू एकमेकांपासून वेगळे केले जातात.

पायरी क्रं. 2 (कागद तयार करणे)

तयार केलेला लगदा गाळून घेतला जातो. चाळणीच्या साहाय्याने मिश्रणातील पाणी काढून टाकले जाते. नंतर तंतू वगळता पृष्ठभागावर एक थर तयार होतो, जो कागदाची जाडी समायोजित करतो.

पायरी क्रं. 3 (अतिरिक्त दाब)

अतिरिक्त पाणी काढून टाकण्यासाठी आणि तंतू एकजीव करण्यासाठी रोलर्सद्वारे लगद्यावर अतिरिक्त यांत्रिकी दाब दिला जातो, या प्रक्रियेमुळे कागदाला इच्छित गुळगुळीतपणा आणि समाप्ती दिली जाते.

पायरी क्रं. 4 (सुकवणे)

आता तयार उत्पादन सुकवणिण्यासाठी साधारणतः दोन पद्धतींचा उपयोग केला जातो. पहिली पद्धत म्हणजे हवेत सुकवणे आणि दुसरी पद्धत म्हणजे यांत्रिक पद्धतीने रोलरच्या मदतीने सुकवने.

पायरी क्रं. 5 (समाप्ती)

शेवटचा टप्पा म्हणजे तयार कागद मशीनच्या साहाय्याने आकारात कापला जातो, आणि अशा प्रकारे कागद तयार केला जातो.

कागद निर्मिती दरम्यान वापरलेली विशिष्ट टप्पे आणि उपकरणे कागदाच्या प्रकारावर आणि उत्पादन प्रक्रियेवर परिणाम करू शकतात.


उपयोग

कागद ही एक बहुमुखी सामग्री आहे, ज्याचा विविध उद्योगांमध्ये आणि दैनंदिन जीवनात विस्तृत उपयोग होतो.

  • कागदाचा वापर प्रामुख्याने पुस्तके, वर्तमानपत्रे, मासिके, पत्रे, नोट्स आणि कागदपत्रांसह लेखन आणि छपाईसाठी केला जातो.
  • कागदाचा वापर पॅकेजिंगमध्ये केला जातो, ज्यामध्ये कार्डबोर्ड बॉक्स, पेपर बॅग आणि रॅपिंग पेपरचा समावेश होतो.
  • ओरिगामी, स्क्रॅपबुकिंग, पेपर मॅशे आणि पेपर कटिंगसह कला आणि हस्तकलांमध्ये कागदाचा वापर केला जातो.
  • कागदाचा वापर टिश्यू पेपर, टॉयलेट पेपर आणि पेपर टॉवेल यासारख्या स्वच्छता उत्पादनांमध्ये केला जातो.
  • नोटपॅड, लिफाफे आणि ग्रीटिंग कार्ड्ससह इतर स्टेशनरीमध्ये देखील कागदाचा वापर केला जातो.
  • वॉलपेपर, मजला अंडरलेमेंट आणि इन्सुलेशनसह बांधकामात कागदाचा वापर केला जातो.
  • कागदाचा वापर नोटा आणि इतर प्रकारच्या चलनासाठी साहित्य म्हणून केला जातो.
  • कागद हा आपल्या शिक्षण व्यवस्थेचा एक अत्यावश्यक भाग आहे, पाठ्यपुस्तके, असाइनमेंट आणि परीक्षेचे पेपर अजूनही मोठ्या प्रमाणात कागदावर छापले जातात.

कागदाची अष्टपैलुत्व विविध उद्योगांमध्ये आणि दैनंदिन जीवनातील पैलूंमध्ये आवश्यक सामग्री बनवते.


FAQ

1. कागद कशापासून बनतो ?

उत्तर : कागद हा वनस्पतीच्या तंतूपासून बनवला जातो, जो सामान्यतः लाकडाच्या तंतूचा लगदा, पुनर्नवीनीकरण केलेला कागद किंवा कापसापासून मिळवला जातो.

2. कागदाचे विघटन होण्यास किती वेळ लागतो ?

उत्तर : सामान्यतः कागदाचे विघटन होण्यासाठी अनेक आठवडे किंवा महिने लागू शकतात.

3. डिजिटल उपकरणांमध्ये कागद वापरता येतो का ?

उत्तर : होय, अशी डिजिटल उपकरणे आहेत, जी ई-पेपर वापरतात, हा इलेक्ट्रॉनिक कागदाचा प्रकार आहे, जो कागदावरील शाईच्या देखाव्याची नक्कल करतो.

4. कागदाचे वजन किती असते ?

उत्तर : कागदाचे वजन ग्रॅम प्रति चौरस मीटर (gsm) किंवा पाउंड प्रति रेम (lb) मध्ये मोजले जाते. कागदाचे वजन साधारणतः 70gsm, 80gsm आणि 90gsm दरम्यान असु शकते.

5. कागदाच्या आकाराची सर्वात मोठी शीट कोणती आहे ?

उत्तर : कागदाच्या आकाराची सर्वात मोठी शीट “A0” म्हणून ओळखली जाते आणि ही शीट 841 मिमी x 1189 मिमी (33.11 x 46.81 इंच) इतक्या आकाराची असते.

अधिक लेख –

1. पेन चा शोध कोणी लावला ?

2. कार्बन पेपर चा शोध कधी लागला ?

3. अमोनियाचा शोध कोणी लावला ?

4. पावरलूम चा शोध कोणी लावला ?

Leave a Comment