जागतिक ठेव पावती म्हणजे काय ?

एकमेकांशी जोडलेल्या या जगात, जागतिक गुंतवणुकीच्या संधी पूर्वीपेक्षा अधिक सुलभ आणि वैविध्यपूर्ण बनल्या आहेत.

या जागतिक गुंतवणुकीच्या वातावरणात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावणाऱ्या आर्थिक साधनांपैकी एक म्हणजे जागतिक ठेव पावती (GDR) होय.

जागतिक ठेव पावतीद्वारे गुंतवणूकदारांना परदेशी स्टॉक एक्स्चेंजवर थेट शेअर्स खरेदी न करता जगभरातील कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करण्याची क्षमता प्रदान करतात.

सदर लेख जागतिक ठेव पावती काय आहे, ती कसे कार्य करते आणि जागतिक वित्तीय बाजारपेठेत त्यांचे महत्त्व काय याचा संदर्भ देतो.


जागतिक ठेव पावती म्हणजे काय ?

जागतिक ठेव पावती (GDR) ही सार्वजनिकरित्या व्यापार करणाऱ्या कंपनीच्या मूळ देशाबाहेरील ठेव बँकेद्वारे जारी केलेले आर्थिक साधन आहे.

जागतिक ठेव पावतीला इंग्रजीत Global Depository Receipt (GDR) असे म्हटले जाते.

मूलत:, हे परदेशी ठेव बँकेने जारी केलेले प्रमाणपत्र आहे, जे एखाद्या कंपनीमधील समभागांची विशिष्ट संख्या दर्शवते. ही प्रमाणपत्रे आंतरराष्ट्रीय स्टॉक एक्स्चेंजवर खरेदी-विक्री केली जातात, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांना अप्रत्यक्षपणे कंपनीच्या समभागांमध्ये गुंतवणूक करण्याची परवानगी मिळते.

जागतिक ठेव पावती जारीकर्त्याच्या चलना व्यतिरिक्त इतर चलनात नामांकित केले जातात, ज्यामुळे ते गुंतवणूकदारांच्या जागतिक पूलमध्ये प्रवेशयोग्य बनतात.

GDR ची तुलना अनेकदा अमेरिकन ठेव पावती (ADRs) शी केली जाते, परंतु दोघांमध्ये मुख्य फरक आहे.

ADRs अमेरिकेसाठी विशिष्ट आहेत आणि अमेरिकन ठेव बँकांद्वारे जारी केले जातात, तर GDR विविध देशांतील बँकांद्वारे जारी केले जाऊ शकतात आणि जगभरातील शेअर बाजारावर त्यांचा व्यापार केला जातो.

या जागतिक स्वरूपामुळे भांडवल उभारणी करू इच्छिणाऱ्या कंपन्यांसाठी आणि आंतरराष्ट्रीय विविधता शोधणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी GDR एक बहुमुखी साधन बनते.


जागतिक ठेव पावती कसे कार्य करते ?

जागतिक ठेव पावती (GDRs) ही अशी आर्थिक साधने आहेत, जी आंतरराष्ट्रीय बाजारात परदेशी कंपन्यांच्या शेअर्सच्या व्यापारास सुलभ करतात. ते परदेशी कंपन्यांना भांडवल वाढवण्याची आणि जागतिक गुंतवणूकदारांना एकाधिक परदेशी स्टॉक एक्स्चेंजवर त्यांचे शेअर्स थेट सूचीबद्ध न करता प्रवेश मिळवून देण्याचे कार्य करतात. GDR कसे कार्य करतात, याचा आढावा आपण खालीलप्रमाणे घेणार आहोत,

1. इश्युअर कंपनी निर्णय – एखाद्या विशिष्ट देशात आधारित सार्वजनिकरित्या-व्यापार करणारी कंपनी भांडवल वाढवण्यासाठी किंवा आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठांमध्ये त्याची दृश्यमानता वाढवण्यासाठी GDR जारी करण्याचा निर्णय घेते.

2. ठेव बँकेची निवड – जारीकर्ता कंपनी मजबूत आंतरराष्ट्रीय उपस्थिती असलेली विदेशी ठेव बँक निवडते. ही बँक GDR कार्यक्रमासाठी संरक्षक आणि विश्वस्त म्हणून काम करते, तसेच GDRs जारी करणे, व्यवस्थापित करणे आणि व्यापार सुलभ करण्यासाठी जबाबदार असतात.

3. जागतिक ठेव पावतीची निर्मिती – ठेव बँक त्या कंपनीच्या मूळ देशात जारीकर्त्या कंपनीचे विशिष्ट संख्येचे शेअर्स मिळवून GDR तयार करते. हे शेअर्स नंतर ठेव बँकेच्या ताब्यात ठेवतात.

4. GDR ऑफर – ठेवी बँक जगभरातील गुंतवणूकदारांना GDR ऑफर करते. हे GDR सामान्यत: यू.एस. डॉलर्स किंवा युरो सारख्या व्यापकपणे स्वीकारल्या जाणार्‍या चलनात नामांकित केले जातात, ज्यामुळे ते जागतिक गुंतवणूकदारांसाठी अधिक प्रवेशयोग्य बनतात. गुंतवणूकदार ठेव बँकेद्वारे किंवा ते सूचीबद्ध असलेल्या आंतरराष्ट्रीय स्टॉक एक्स्चेंजवर व्यापार करून GDR खरेदी करू शकतात.

5. लिस्टिंग आणि ट्रेडिंग – GDR हे लंडन स्टॉक एक्सचेंज, लक्झेंबर्ग स्टॉक एक्सचेंज किंवा NASDAQ सारख्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्टॉक एक्स्चेंजवर सूचीबद्ध आणि व्यापार केले जातात. GDR ची सूची आणि ट्रेडिंग गुंतवणूकदारांना नियमित स्टॉक प्रमाणे खरेदी आणि विक्री करण्यास अनुमती देते, तसेच पुरवठा आणि मागणीनुसार किंमती निर्धारित करतात.

6. लाभांश आणि मतदानाचे अधिकार – GDR धारक लाभांश आणि काही प्रकरणांमध्ये, त्यांच्या GDR द्वारे प्रतिनिधित्व केलेल्या समभागांच्या संख्येच्या प्रमाणात मतदानाचे अधिकार मिळवू शकतात. या अधिकारांचा वापर सामान्यत: ठेवी बँकेद्वारे केला जातो. ठेव बँक जारीकर्त्या कंपनीकडून लाभांश गोळा करते आणि शुल्क वजा केल्यावर ते GDR धारकांना वितरित करते.

7. चलन आणि नियामक विचार – जागतिक ठेव पावती जारीकर्त्याच्या घरच्या चलनाशिवाय इतर चलनात नामांकित केले जातात. हे आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदारांसाठी चलन जोखीम कमी करण्यास मदत करते. याव्यतिरिक्त, GDR आंतरराष्ट्रीय नियामक मानके आणि प्रकटीकरण आवश्यकतांच्या अधीन आहेत, पारदर्शकता आणि गुंतवणूकदार संरक्षण प्रदान करतात.

8. अंडरलाईंग शेअर्समध्ये रूपांतरण – GDR धारकांना त्यांचे GDR जारीकर्त्या कंपनीच्या अंतर्निहित शेअर्समध्ये रूपांतरित करण्याचा पर्याय आहे. ही रूपांतरण प्रक्रिया ठेवी बँकेद्वारे सुलभ केली जाते आणि गुंतवणूकदारांना कंपनीच्या समभागांची थेट मालकी घेण्याची परवानगी देते.

9. बाजार क्रियाकलापांचा प्रभाव – GDR ची किंमत बाजारातील क्रियाकलाप, बातम्या आणि जारीकर्ता कंपनी आणि व्यापक बाजारपेठ या दोघांशी संबंधित घडामोडींनी प्रभावित होते. चलन विनिमय दर आणि ट्रेडिंग तासांमधील फरक यासारख्या घटकांमुळे ते नेहमी कंपनीच्या शेअर्सची किंमत त्याच्या होम स्टॉक एक्स्चेंजवर अचूकपणे दर्शवू शकत नाही.

10. रिपोर्टिंग आणि गव्हर्नन्स – GDR जारी करणार्‍या कंपन्या अनेकदा आंतरराष्ट्रीय मानकांचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी आणि GDR गुंतवणूकदारांना पारदर्शकता प्रदान करण्यासाठी अतिरिक्त अहवाल आणि प्रशासन आवश्यकतांच्या अधीन असतात.

सारांश, GDR ही एक यंत्रणा आहे जी परदेशी कंपन्यांना आंतरराष्ट्रीय भांडवली बाजारात टॅप करण्यास आणि त्यांचा गुंतवणूकदार आधार वाढविण्यास सक्षम करते.


वैशिष्ट्ये

जागतिक ठेव पावती (GDRs) मध्ये विशिष्ट वैशिष्ट्ये आहेत, जी त्यांना जारीकर्ते आणि गुंतवणूकदार दोघांसाठी एक अद्वितीय आर्थिक साधन बनवतात. या वैशिष्ट्यांचा आढावा खालीलप्रमाणे :

1. जागतिक सुलभता

GDR चा व्यवहार आंतरराष्ट्रीय स्टॉक एक्स्चेंजवर केला जातो, ज्यामुळे जगभरातील गुंतवणूकदारांना त्यांची खरेदी आणि विक्री करणे शक्य होते. ही जागतिक सुलभता कंपन्यांना मोठ्या गुंतवणूकदार बेसमध्ये टॅप करण्यास अनुमती देते.

2. परदेशी जारीकर्ते

GDR सामान्यत: परदेशी कंपन्यांद्वारे जारी केले जातात, जे भांडवल वाढवू इच्छितात किंवा आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत दृश्यमानता मिळवू पाहत आहेत. हे जारीकर्ते विकसित आणि उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांमधून येऊ शकतात.

3. परकीय चलनात संप्रदाय

GDR बहुतेकदा जारीकर्त्याच्या वैयक्तिक चलनापेक्षा वेगळ्या चलनात नामांकित केले जातात. हे यू.एस. डॉलर्स, युरो किंवा इतर व्यापकपणे स्वीकारले जाणारे चलन असू शकते. परकीय चलनात GDR जारी केल्यास आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदारांसाठी चलन जोखीम कमी होते.

5. आंशिक मालकी

GDR जारीकर्त्याच्या शेअर्सची आंशिक मालकी दर्शवतात. गुंतवणूकदार कोणत्याही प्रमाणात GDR खरेदी करू शकतात, ज्यामुळे गुंतवणुकीच्या आकारात अधिक लवचिकता येते.

6. आंतरराष्ट्रीय एक्सचेंजेसवरील सूची

GDR हे लंडन स्टॉक एक्सचेंज किंवा लक्झेंबर्ग स्टॉक एक्सचेंज सारख्या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय स्टॉक एक्स्चेंजवर सूचीबद्ध आणि व्यापार केले जातात. ही सूची GDR गुंतवणूकदारांसाठी तरलता आणि दृश्यमानता प्रदान करते.

7. लाभांश आणि मतदानाचे अधिकार

GDR धारकांना त्यांच्याकडे असलेल्या GDR च्या संख्येच्या प्रमाणात जारीकर्त्या कंपनीकडून लाभांश मिळण्याचा अधिकार आहे. काही प्रकरणांमध्ये, GDR ते प्रतिनिधित्व करत असलेल्या समभागांच्या संख्येच्या समतुल्य मतदान हक्क देखील देऊ शकतात. मतदानाचा हक्क सामान्यत: ठेवी बँकेद्वारे वापरला जातो.

8. रूपांतरण पर्याय

GDR धारकांना अनेकदा त्यांचे GDR जारीकर्त्या कंपनीच्या अंतर्निहित समभागांमध्ये रूपांतरित करण्याचा पर्याय असतो. हे गुंतवणूकदार निवडल्यास कंपनीच्या समभागांची थेट मालकी घेऊ शकतात.

9. नियामक अनुपालन

GDR आंतरराष्ट्रीय नियामक मानके आणि प्रकटीकरण आवश्यकतांच्या अधीन आहेत. हे अनुपालन पारदर्शकता आणि गुंतवणूकदारांचे संरक्षण सुनिश्चित करते.

10. चलन जोखीम

GDR काही प्रमाणात गुंतवणूकदारांसाठी चलन जोखीम कमी करतात, तरीही ते मूल्याच्या चलनाशी संबंधित चलन जोखीम बाळगतात. विनिमय दरातील चढउतार GDR च्या मूल्यावर परिणाम करू शकतात.

11. संरक्षण सेवा

GDR ऑफर करणार्‍या ठेवी बँका अनेकदा अतिरिक्त सेवा प्रदान करतात, जसे की सिक्युरिटीज सुरक्षित ठेवणे, लाभांश वितरण आणि GDR धारकांच्या वतीने कॉर्पोरेट क्रिया हाताळणे इत्यादी.

13. विविधीकरण

GDR गुंतवणूकदारांना परदेशी शेअर मार्केटमध्ये सूचीबद्ध न करता विविध देश आणि उद्योगांमधील कंपन्यांशी संपर्क साधून त्यांच्या पोर्टफोलिओमध्ये विविधता आणण्याची परवानगी देतात.

14. विमा लाभ

जारीकर्त्या कंपन्यांसाठी, GDR जागतिक स्तरावर भांडवल वाढवण्याचा, त्यांची आंतरराष्ट्रीय उपस्थिती वाढवण्याचा आणि मोठ्या गुंतवणूकदार बेसमध्ये संभाव्यपणे प्रवेश करण्याचा मार्ग देतात.


महत्त्व

जागतिक ठेव पावती (GDRs) जागतिक आर्थिक परिदृश्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात आणि कंपन्या आणि गुंतवणूकदार या दोघांसाठीही त्यांचे महत्त्व आहे.

1. जागतिक भांडवली बाजारात प्रवेश

GDR विविध देशांतील कंपन्यांना, उदयोन्मुख बाजारपेठांसह, जागतिक भांडवली बाजारात प्रवेश करण्याची आणि आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदारांच्या विस्तृत समूहातून निधी उभारण्याची परवानगी देतात. विकास, संशोधन आणि विकास किंवा नवीन बाजारपेठांमध्ये विस्तारासाठी वित्तपुरवठा करणार्‍या कंपन्यांसाठी हा प्रवेश विशेषतः मौल्यवान आहे.

2. विविधीकरण

GDR गुंतवणुकदारांना विविध देश आणि उद्योगांमधील कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करून त्यांच्या पोर्टफोलिओमध्ये विविधता आणण्याचा एक सोयीस्कर मार्ग प्रदान करतात. विविधता जोखीम कमी करण्यास मदत करते आणि गुंतवणूक पोर्टफोलिओचे जोखीम-परतावा प्रोफाइल सुधारू शकते.

3. प्रवेशासाठी कमी केलेले अडथळे

गुंतवणूकदारांसाठी, GDR विदेशी कंपन्यांमध्ये गुंतवणूक करताना प्रवेशातील अडथळे कमी करतात. ते परिचित चलनांमध्ये नामांकित GDR मध्ये गुंतवणूक करू शकतात, जे प्रक्रिया सुलभ करते आणि विदेशी स्टॉक एक्स्चेंजवरील थेट गुंतवणुकीच्या तुलनेत चलन जोखीम कमी करते.

4. तरलता आणि पारदर्शकता

GDR चा व्यापार मोठ्या आंतरराष्ट्रीय स्टॉक एक्स्चेंजवर केला जातो, तरलता आणि पारदर्शकता ऑफर केली जाते, जी लहान किंवा कमी नियंत्रित परदेशी स्टॉक मार्केटमध्ये उपलब्ध नसू शकते. गुंतवणूकदार ट्रेडिंग तासांदरम्यान GDR सहज खरेदी आणि विक्री करू शकतात.

5. जोखीम व्यवस्थापन

GDR गुंतवणूकदारांना परदेशी बाजारपेठेतील गुंतवणुकीशी संबंधित काही जोखीम व्यवस्थापित करण्यात मदत करतात, जसे की राजकीय आणि नियामक जोखीम.

6. चलन जोखीम कमी करणे

GDR विदेशी चलनांमध्ये नामांकित केले जातात, तरीही ते परिचित चलनात विदेशी मालमत्तेला एक्सपोजर प्रदान करून काही प्रमाणात चलन जोखीम कमी करण्यास मदत करतात. चलनातील चढउतारांचा थेट परिणाम अंतर्निहित समभागांवर होण्यापासून गुंतवणूकदारांचे संरक्षण केले जाते.

7. पोर्टफोलिओ कस्टमायझेशन

GDR गुंतवणूकदारांना त्यांचे पोर्टफोलिओ त्यांच्या भौगोलिक आणि क्षेत्रीय प्राधान्यांच्या आधारावर सानुकूलित करण्याची लवचिकता देतात. ते त्यांच्या गुंतवणूक धोरण आणि जोखीम सहिष्णुतेशी जुळवून घेण्यासाठी त्यांची गुंतवणूक तयार करू शकतात.

8. जागतिक प्रदर्शन

GDR आंतरराष्ट्रीय कंपन्या आणि अर्थव्यवस्थांना विस्तारता प्रदान करतात, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांना जागतिक आर्थिक वाढ आणि संधींचा फायदा होऊ शकतो.

9. स्पर्धात्मक वित्तपुरवठा

जारी करणाऱ्या कंपन्यांसाठी, GDR देशांतर्गत बाजारपेठांच्या तुलनेत स्पर्धात्मक वित्तपुरवठा पर्याय प्रदान करू शकतात. ते अधिक वैविध्यपूर्ण आणि स्पर्धात्मक गुंतवणूकदार बेसमध्ये प्रवेशाचा आनंद घेऊ शकतात.

10. वर्धित दृश्यमानता

GDR जारी केल्याने आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत कंपनीची दृश्यमानता आणि प्रतिष्ठा वाढू शकते. ही वाढलेली दृश्यमानता अधिक जागतिक गुंतवणूकदारांना आकर्षित करू शकते आणि संभाव्यपणे कंपनीचे मूल्यांकन सुधारू शकते.

12. आर्थिक विकास

GDR उदयोन्मुख बाजारपेठांच्या आर्थिक विकासात योगदान देऊ शकतात, या क्षेत्रांतील कंपन्यांना आंतरराष्ट्रीय भांडवलामध्ये प्रवेश, वाढीमध्ये गुंतवणूक आणि नोकऱ्या निर्माण करण्याची परवानगी देतात.

अधिक लेख –

1. जागतिक बँकेची स्थापना कधी झाली ?

2. भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे कार्य कोणते ?

3. आर्थिक विकास म्हणजे काय ?

Leave a Comment