GDP म्हणजे काय व GDP चे प्रकार कोणते ? | GDP Meaning in Marathi

GDP हा शब्द तुम्ही कधी ना कधी नक्कीच ऐकला असेल. जे लोक व्यवसाय आणि गुंतवणूक या घटकांशी जोडले गेलेले असतात, ते लोक अधिक तर या संकल्पनेचा वापर करत असतात. 

GDP ही संकल्पना संपूर्ण जग आणि  जगातील सर्वच देशांत सोबत जोडली गेलेली आहे. ठराविक कालावधी नुसार प्रत्येक देशाची GDP काढली जाते आणि आपापसात त्याची तुलना देखील केली जाते.

GDP हा घटक कोणत्याही देशाच्या विकासाच्या दृष्टीने खूप महत्त्वाचा मानला जातो, त्यामुळे या संकल्पनेची माहिती देशातील प्रत्येक नागरिकाला असणे फार गरजेचे आहे. GDP हया संकल्पनेचा वापर आपण दैनंदिन जीवनातही अगदी सहज करू शकतो.

ह्या लेखात आपण GDP बद्दल विविध प्रकारची माहिती पाहणार आहोत जसे की, GDP म्हणजे काय, GDP चा फुल फॉर्म, GDP चे प्रकार, GDP चे महत्व आणि अधिक.


GDP म्हणजे काय ? (GDP Meaning in Marathi)

एका ठराविक कालावधीत संपूर्ण देशांतर्गत उत्पादित सर्व सेवा आणि अंतिम वस्तू यांचे मूल्यमापन म्हणजेच GDP होय.

सेवा म्हणजे कंपनीद्वारे ग्राहकांना दिल्या जाणाऱ्या सेवा जसे की JIO द्वारे दिली जाणारी टेलिकॉम सेवा, OLA द्वारे दिली जाणारी प्रवासाची सेवा आणि अधिक. अंतिम वस्तू म्हणजे परिपूर्ण रित्या तयार झालेली वस्तू, जसे की पेन्सिल तयार करण्यासाठी लाकूड आणि शिसे यांची गरज भासते, इथे लाकूड आणि शिसे हा कच्चामाल झाला आणि यापासून तयार झालेली परिपूर्ण वस्तू म्हणजे पेन्सिल, ज्याला आपण अंतिम वस्तू असे म्हणतो.

GDP चा वापर करून आपण एखाद्या देशातील राहणीमान आणि तेथील महागाई नियंत्रित करू शकत नाही, फक्त त्याबद्दल माहिती प्राप्त करू शकतो. देशाचे राहणीमान याची तुलना करण्यासाठी आपण PPP ( Purchasing Power of Parity ) चा उपयोग करू करतो. 

एखाद्या देशाची अर्थव्यवस्था कशी आहे हे जाणून घेण्यासाठी सर्वोत्तम उपाय म्हणजे Nominal GDP होय. Nominal GDP हा GDP चाचं एक प्रकार आहे. प्रत्येक देशाची GDP ही देशातील विविध क्षेत्रानुसार आणि क्षेत्रातील आर्थिक योगदानानुसार विभागणी गेली आहे.


GDP Full Form in Marathi

G – Gross – सकल

D – Domestic – प्रादेशिक

P – Product – उत्पादन


GDP चे प्रकार

GDP मुख्यतः चार प्रकारांमध्ये विभागली गेली असून, त्याचे Nominal GDP आणि Real GDP असे दोन सर्वाधिक वापरले जाणारे प्रकार आहे, इथे आपण GDP च्या चारही प्रकारांची माहिती थोडक्यात पाहणार आहोत,

1. Nominal GDP

Nominal GDP द्वारे एखाद्या देशाच्या अर्थव्यवस्थेतील आर्थिक उत्पादनाची गणना केली जाते, या गणनेत उत्पादित वस्तूंच्या वर्तमान काळातील किमतींचा आढावा घेतला जातो. GDP च्या ह्या प्रकराद्वारे आपण केवळ उत्पादन आणि त्यांच्या किमतींची गणना केली जाते. 

Nominal GDP मध्ये गणल्या गेलेल्या सर्व सेवा आणि वस्तू यांचे मूल्यांकन हे त्यांच्या वर्तमान काळातील किमतींच्या आधारावर असते.

देशाच्या GDP ची आर्थिकदृष्ट्या तुलना Nominal GDP चे मूल्यमापन हे देशाच्या स्थानिक चलन किंवा US Dollar 💵 मध्ये केले जाते. एकाच ठराविक वर्षातील विविध उत्पादनांची तुलना करण्यासाठी Nominal GDP चा वापर होतो तर दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक वर्षातील GDP काढण्यासाठी Real GDP ह्या प्रकाराचा वापर केला जातो.

2. Real GDP

Real GDP ही GDP मोजण्याची एक अशी पद्धत आहे, ज्यामध्ये वस्तू आणि सेवांच्या अनिश्चित किमतींचा वापर केला जातो, यामुळे देशात चाललेली महागाई आणि मंदीचा अंदाज येतो. कारण अनेक सेवा सुविधा अशा असतात, ज्यांच्या किमतींमध्ये चढ घसरण सुरूच असते, जेव्हा सेवांचा दर नेहमीपेक्षा वाढलेला असतो, तेव्हा देशात महागाई चालू आहे असे समजले जाते आणि याच्या अगदी विरुद्ध सेवांच्या दरात घसरण असेल म्हणजे देशात कमी महागाई आहे असे समजले जाते.

विकसित देशांच्या अर्थव्यवस्थेत चढ घसरण फार क्वचितच पाहायला मिळते, परंतु भारतासारख्या विकसनशील देशाच्या अर्थव्यवस्थेत अस्थिरता वारंवार पाहण्यास मिळते.

3. Actual GDP

Actual GDP म्हणजे वर्तमान काळात एखाद्या देशाची अर्थव्यवस्था कशी आहे, ह्याचे मोजमाप करणे. Actual GDP चा फायदा हा व्यावसायिक आणि गुंतवणूकदारांना अधिक होतो. Actual GDP मुळे व्यावसायिक आणि गुंतवणूकदार यांना गुंतवणुकीची आणि व्यापार प्रसारणाची योग्य वेळ कोणती याचा अंदाज येतो ज्यामुळे त्यांना मुबलक प्रमाणत नफा होतो.

4. Potential GDP

Potential GDP मुळे देशाच्या स्थिर अर्थव्यवस्थे दरम्यान देशातील चलन, सेवांचे योग्य दर आणि रोजगारी असे मुद्दे ध्यानी घेतले जातात.


GDP चे महत्व

मजबूत अर्थव्यवस्था म्हणजे देशाच्या विकासाचा महत्त्वाचा पाया असतो. प्रत्येक देशाला असे वाटत असते की, आपली अर्थव्यवस्था इतर देशांच्या तुलनेत मजबूत असावी आणि याच दिशेने प्रत्येक देशाची वाटचाल सुरू देखील असते. 

देशातील व्यवसायिक, राजकारणी, गुंतवणूकदार आणि अगदी प्रत्येक नागरिक देखील अर्थव्यवस्थेच्या सामर्थ्याने प्रभावित आहे.

GDP म्हणजेच देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आकार, देशाची औद्योगिक क्षेत्रातील कामगिरी आणि देशाचे आर्थिक आरोग्य याचे मोजमाप करण्याचे उत्तम साधन होय.

अमेरिका या देशात GDP ची गणना केवळ वार्षिकच नव्हे तर त्रेमासिक म्हणजे तीन महिन्यांच्या आधारावर देखील केली जाते. BEA ( Bureau of Economic Analysis ) द्वारे लहान मोठे व्यापारी, बिल्डर, उत्पादक यांच्याकडून माहिती गोळा करून त्या माहितीच्या आधारावर GDP ची गणना केली जाते.

BEA ही संस्था GDP चा वापर देशाच्या आर्थिक आरोग्याचे मोजमाप करण्यासाठी करू शकते. एखाद्या देशाच्या GDP ची Growth पाहण्याचा सर्वात उत्तम उपाय म्हणजे मागील वर्षाच्या GDP सोबत, चालू वर्षाच्या GDP ची तुलना करणे, जर संख्या वाढत असेल, तर अर्थव्यवस्था अधिक बळकट होत आहे असे मानले जाते आणि याविरुद्ध जर आकडेवारी कमी होत असेल म्हणजेच अर्थव्यवस्था कमजोर होऊ लागली आहे व कमी उत्पादक झाली आहे असे समजले जाते.

GDP हे निःसंशय आणि प्रत्येक देशासाठी तर महत्त्वाचे असतेच, परंतु सोबतच याचा फायदा व्यापारी संस्था, राजकारणी आणि गुंतवणूकदार यांना देखील होत असतो.

ज्या कंपनीना स्वतःचा विस्तार करून नफा वाढवायचा आहे, अशा कंपनी जीडीपीच्या मदतीने कोणत्या देशातील बाजारपेठ फायदा देईल याची माहिती मिळवतात.

योग्य गुंतवणूक ही नेहमीच फायदा देणारी असते, परंतु गुंतवणूक योग्य ठिकाणी करायची म्हटली तरी त्यासाठी विविध माहितीचा आढावा घेणे फार महत्त्वाचे असते, अशात योग्य आणि फायदेशीर गुंतवणुक करण्यास GDP फार मदत करते यामुळे कोणत्या देशाची अर्थव्यवस्था वाढत आहे, याची माहिती मिळते आणि गुंतवणूकदार त्या देशात गुंतवणूक करून मुबलक प्रमाणात नफा मिळू शकतो.

GDP मुळे देशाच्या विकासाची बीजे रोवली जातात जसे की कोणती धोरणे सरकार द्वारे राबविल्याने GDP वाढेल याचा अंदाज येतो आणि सोबतच नवनवीन आणि फायदेशीर धोरणामुळे राज्यातील किंवा देशातील बेरोजगारी देखील कमी होण्यास मदत मिळते, यामुळे देशाचा आर्थिक आणि सामाजिक विकास होतो.

अशा प्रकारे GDP ही केवळ देशाच्या अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीकोनातूनच नव्हे तर सामाजिक दृष्ट्या देखील महत्वाची असते.


भारतीय GDP ची वैशिष्ठ्ये

सप्टेंबर 2021 मध्ये माझ्या शेवटच्या अपडेटनुसार, भारतीय GDP (एकूण देशांतर्गत उत्पादन) ची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे होती. लक्षात ठेवा की आर्थिक डेटा कालांतराने बदलू शकतो, त्यामुळे नवीनतम स्त्रोतांसह ही माहिती सत्यापित करणे आवश्यक आहे:

1. मोठी लोकसंख्या

1.3 अब्ज लोकसंख्येसह भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा लोकसंख्या असलेला देश आहे. मोठ्या लोकसंख्येचा जीडीपीमध्ये मोठा वाटा आहे.

2. सेवा क्षेत्राचे वर्चस्व

भारताच्या GDP मध्ये सेवा क्षेत्राचे योगदान सर्वात मोठे आहे. त्यात माहिती तंत्रज्ञान, दूरसंचार, बँकिंग, वित्त, आरोग्यसेवा, शिक्षण, पर्यटन आणि बरेच काही यासारख्या उद्योगांचा समावेश आहे.

3. कृषी

सेवा आणि औद्योगिक क्षेत्रांची वाढ असूनही, भारताच्या जीडीपीमध्ये कृषी अजूनही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. रोजगार आणि अन्न सुरक्षेमध्ये त्याचा मोठा वाटा आहे.

4. उत्पादन क्षेत्र

भारतात ऑटोमोबाईल उत्पादन, कापड, फार्मास्युटिकल्स, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि बरेच काही यासह वैविध्यपूर्ण उत्पादन क्षेत्र आहे. जीडीपी वाढीला हातभार लावत उत्पादन क्षेत्राची सातत्याने वाढ होत आहे.

5. माहिती तंत्रज्ञान आणि सॉफ्टवेअर सेवा

भारत हा जागतिक आयटी उद्योगातील एक प्रमुख खेळाडू आहे. IT आउटसोर्सिंग आणि सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटसह सॉफ्टवेअर सेवा क्षेत्राचा भारताच्या GDP मध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.

6. पायाभूत सुविधांचा विकास

रस्ते, महामार्ग, बंदरे, विमानतळ आणि शहरी विकास यासारख्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमधील गुंतवणूकीने आर्थिक विकासाला चालना देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

7. आर्थिक सुधारणा

भारत सरकारने सादर केलेल्या विविध आर्थिक सुधारणा आणि धोरणांचा उद्देश आर्थिक विकासाला चालना देणे आणि परदेशी गुंतवणूक आकर्षित करणे आहे.

8. उपभोग-चालित अर्थव्यवस्था

भारत पारंपारिकपणे एक उपभोग-चालित अर्थव्यवस्था आहे, ज्यामध्ये खाजगी उपभोग आर्थिक क्रियाकलाप चालविण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावत आहे.

9. निर्यात-केंद्रित उद्योग

भारत सॉफ्टवेअर सेवा, फार्मास्युटिकल्स, कापड आणि कृषी उत्पादनांसह विविध वस्तू आणि सेवांचा प्रमुख निर्यातदार आहे.

10. डेमोग्राफिक डिव्हिडंड

भारतात तुलनेने तरुण लोकसंख्या आहे, जी शिक्षण, कौशल्य विकास आणि रोजगार निर्मितीच्या माध्यमातून पुरेशा प्रमाणात वापरल्यास लोकसंख्याशास्त्रीय लाभांश होऊ शकतो.

11. अनौपचारिक अर्थव्यवस्था

भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वपूर्ण भाग अनौपचारिक क्षेत्रात कार्यरत आहे, ज्यामध्ये लहान आणि असंघटित व्यवसाय आणि कामगारांचा समावेश आहे.

12. आर्थिक आव्हाने

भारताला अनेक आर्थिक आव्हानांचाही सामना करावा लागतो, ज्यात गरिबी, उत्पन्न असमानता, बेरोजगारी आणि अपुरी आरोग्यसेवा आणि शैक्षणिक पायाभूत सुविधा यांचा समावेश आहे.

सरकारी धोरणे, जागतिक आर्थिक ट्रेंड, तांत्रिक प्रगती आणि भू-राजकीय घडामोडी यासारख्या विविध कारणांमुळे ही वैशिष्ट्ये कालांतराने बदलू शकतात हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. भारतीय GDP आणि त्याच्या वैशिष्ट्यांवरील सर्वात अद्ययावत माहितीसाठी, रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) आणि वित्त मंत्रालय, भारत यासारख्या प्रतिष्ठित स्त्रोतांकडून अलीकडील अहवालांचा संदर्भ घेणे चांगले आहे.


GDP कशी मोजतात?

GDP मोजण्यासाठी दोन सूत्रांना प्राथमिकता दिली जाते,  या सूत्रांची विस्तारित माहिती आपण खालील प्रमाणे पाहणार आहोत,

1. खर्चाच्या दृष्टिकोनातून GDP मोजणे

खर्चाच्या दृष्टिकोनातून जीडीपी काढण्याची पद्धत ही सर्वसाधारण पद्धत आहे, जी देशाच्या अर्थव्यवस्थेत सामील असलेल्या विविध गटांनी केलेल्या खर्चावर आधारित आहे.

सूत्र,

GDP=C+G+I+NX

C (Consumption):- देशातील नागरिकांद्वारे केल्या जाणाऱ्या वैयक्तिक किंवा सामूहिक खर्चाचा प्रभाव हा अर्थव्यवस्थेवर पडत असतो. ह्या सूत्रातील C चे इंग्रजीतील विस्तारित रूप Consumption असे आहे. Consumption म्हणजे उपभोग घेणे, ह्या सूत्रात C म्हणजे देशातील नागरिकांद्वारे वैयक्तिक सेवांचा उपभोग घेण्यासाठी केलेला खर्च, जसे कि कपडे घेणे, हॉटेलमध्ये खाणे आणि अधिक.

G (Government):- कोणत्याही देशाच्या अर्थव्यवस्थेतील मुख्य घटकांपैकी टॅक्स एक असतो, ज्याला आपण मराठीत ‘कर’ असे म्हणतो. देशातील नागरिक आपल्या धनसंपत्ती वर आणि विविध सेवांवर कर देत असतात. कर स्वरूपी दिलेल्या पैशांच्या सहाय्याने सरकार देशासाठी विविध उपक्रम राबवत असते. वरील सूत्रात G म्हणजे Government द्वारे केला जाणारा खर्च, जसे की रस्ते बांधण ,बांधकाम, मोफत शिक्षण, शिष्यवृत्ती आणि अधिक

I (Investment):- i चे विस्तारित रूप या सूत्रा प्रमाणे Investment असे आहे. म्हणजेच देशातील सरकार ने विविध ठिकाणी केलेली गुंतवणूक, हा देखील एक खर्चाचाच एक भाग आहे. इथे आपण I च्या जागी देशाने एकूण किती रुपयांची गुंतवणूक केली आहे, त्याची बेरीज घेणार आहोत.

NX (Net Export):- प्रत्येक देश कोणत्या न कोणत्या उत्पादनात अग्रेसर असतोच, जसे की भारतात अधिक तर जमिनीवर शेती केली जाते, ज्यामुळे भारतात खाद्य पदार्थांचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते, ज्या देशात शेती कमी प्रमाणात होते, अशा देशांना भारत खाद्य पिकांचा पुरवठा करतो, ज्याला आपण निर्यातीकरण असे म्हणतो. वरील सूत्रात NX म्हणजे net export आहे, याचा अर्थ आपण सूत्रातील NX च्या जागी एखादा देशा किती निर्यात करतो आणि त्या निर्याती करण्यावर किती खर्च येतो, तयाचे मूल्यमापन लिहिणार आहोत.

अशा प्रकारे वरील सूत्राचा वापर करून आपण कोणत्याही देशाच्या खर्चाद्वारे त्या देशाची GDP काढू शकतो.

2. उत्पन्नाच्या दृष्टीकोनातून GDP काढणे.

एखाद्या देशाच्या अर्थव्यवस्थेला केवळ नागरिकांनी भरलेल्या करामुळे सहाय्य होत नसून, विविध स्त्रोतांव्दारे देशाला उत्पन्न मिळत असते, इथे आपण एखाद्या देशाला किती उत्पन्न येते, यावरून त्या देशाची GDP काढणार आहोत,

सूत्र,

GDP = Total National Income + Text + Depreciation + Net Foreign Factor Income

Total National Income:- देशात सरकार द्वारे विविध योजना राबवल्या जातात, ज्यातील काही मोफत, तर काही खर्चिक असतात, खर्चिक सेवा मधून सरकारला पैसे मिळत असतात, जसे की रेल्वे सेवा, बस सेवा आणि अधिक. या सूत्रात आपण देशांतर्गत जितके आर्थिक उत्पन्न येते त्यांची बेरीज घेणार आहोत.

Tax:- आपण आपल्या मालमत्तेवर आणि सेवांवर जे कर भरतो, तो कर सरकारच्या तिजोरीत जातो. आपल्याद्वारे भरलेला कर म्हणजेच सरकारचे एक प्रकारचे उत्पन्न किंवा उत्पन्नाचे साधन आहेत. देशाला दर वर्षी किती रुपयांचे कर येते ह्याची बेरीज आपण वरील सूत्रातील tax च्या जागी लिहिणार आहोत.

Net Foreign Income Factor:- काही असे उत्पादनाचे स्त्रोत आहेत ते देशाबाहेर स्थित आहेत आणि त्यातून देशाला उत्पन्न मिळत असते ह्यालाच net foreign income factor असे म्हणतात. 

Depreciation:- Depreciation म्हणजे मूल्य किंवा किंमत कमी होणे, जेव्हा भांडवलाचे मूल्य कमी होते अशा ठिकाणी ही पैसे गुंतवून अधिक नफा मिळवला जातो.

आपण जेव्हा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ट्रांजेक्शन किंवा खरेदी करतो, तेव्हा त्यावर भारत सरकारला विदेशी कर मिळतो, हे एक प्रकारचे उत्पन्न आहे, अशाच आंतरराष्ट्रीय स्तरावरून देशाला विविध प्रकारचे उत्पन्न मिळत असते.


FAQ

1. GDP म्हणजे काय ?

उत्तर : GDP म्हणजे सकल देशांतर्गत उत्पादन. हे एक महत्त्वपूर्ण आर्थिक सूचक आहे जे विशिष्ट कालावधीत देशाच्या सीमांमध्ये उत्पादित केलेल्या सर्व वस्तू आणि सेवांचे एकूण आर्थिक मूल्य मोजते.

2. भारताच्या GDP मध्ये योगदान देणारी मुख्य क्षेत्रे कोणती आहेत ?

उत्तर : कृषी,उद्योग आणि सेवा क्षेत्र हे भारताच्या GDP मध्ये योगदान देणारे तीन मुख्य क्षेत्र आहेत. ऐतिहासिकदृष्ट्या, कृषी क्षेत्राचे महत्त्वपूर्ण योगदान राहिले आहे, परंतु गेल्या काही वर्षांत, सेवा क्षेत्राने आघाडी घेतली आहे आणि भारताच्या जीडीपीमध्ये ते सर्वात मोठे योगदानकर्ता बनले आहे.

3. अलिकडच्या वर्षांत भारताची जीडीपी वाढ कशी झाली आहे ?

उत्तर : भारतीय अर्थव्यवस्थेने 2000 च्या सुरुवातीच्या काळापासून ते 2016 पर्यंत, सरासरी 7-8% उच्च विकास दर पाहिला आहे. आर्थिक घटक, धोरणात्मक निर्णय आणि जागतिक आर्थिक परिस्थिती या सर्वांनी भारताच्या GDP वाढीच्या मार्गाला आकार देण्यात भूमिका बजावली आहे.

4. भारताच्या GDP मध्ये अनौपचारिक क्षेत्राची भूमिका काय आहे ?

उत्तर : भारताचे अनौपचारिक क्षेत्र, ज्यामध्ये नोंदणीकृत किंवा असंघटित व्यवसाय आणि कामगारांचा समावेश आहे, हे अर्थव्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. यामध्ये रस्त्यावरील विक्री आणि लहान-मोठ्या उत्पादनापासून ते अनौपचारिक मजुरांपर्यंतच्या क्रियाकलापांचा समावेश आहे.

5. महागाईचा भारताच्या GDP वर कसा परिणाम होतो ?

उत्तर : महागाई उच्च आणि अप्रत्याशित चलनवाढीचा दर ग्राहकांच्या क्रयशक्तीवर परिणाम करू शकतो, ज्यामुळे खर्च आणि गुंतवणूक कमी होते, ज्यामुळे GDP वाढीवर नकारात्मक परिणाम होतो.

6. भारताच्या जीडीपीची इतर देशांशी तुलना कशी होते ?

उत्तर : GDP नुसार भारत जगातील सर्वात मोठ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक आहे, विशेषत: पहिल्या पाचमध्ये आहे. तथापि, मोठ्या लोकसंख्येमुळे भारताचे दरडोई GDP अनेक विकसित राष्ट्रांच्या तुलनेत कमी आहे. अर्थव्यवस्थांची तुलना करताना एकूण GDP आणि दरडोई GDP दोन्ही विचारात घेणे आवश्यक आहे.

अधिक लेख :

1. डिजिटल अर्थव्यवस्था म्हणजे काय ?

2. भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये कोणती ?

3. जगातील सर्वात श्रीमंत देश

4. आर्थिक विकास म्हणजे काय ?

Leave a Comment