चलन म्हणजे काय व याचे महत्व कोणते ?

चलन ही एक अत्यावश्यक संकल्पना आहे, जी जगभरातील आधुनिक अर्थव्यवस्थेच्या कार्याला अधोरेखित करते.

चलन म्हणजे काय

चलन हे देवाणघेवाण करण्याचे माध्यम, खात्याचे एकक आणि मूल्याचे भांडार म्हणून काम करते.

चलन आपल्या दैनंदिन जीवनात एक महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. सदर लेखात, आपण चलनाची संकल्पना, त्याचा इतिहास, प्रकार आणि समकालीन जगात त्याचे महत्त्व जाणून घेणार आहोत,


चलन म्हणजे काय ?

चलन म्हणजे देवाणघेवाणीचे एक माध्यम आहे, जे वस्तू, सेवा किंवा विशिष्ट भौगोलिक प्रदेश किंवा आर्थिक व्यवस्थेतील कर्जे सेटलमेंटमध्ये मोठ्या प्रमाणावर स्वीकारले जाते.

चलन हे मूल्याचे प्रमाणित एकक म्हणून काम करते, जे लोक व्यापार आणि आर्थिक क्रियाकलाप आयोजित करण्यासाठी वापरतात.

चलन विविध रूपे घेऊ शकते, ज्यामध्ये बँक नोट आणि नाण्यांसारखे भौतिक स्वरूप तसेच डिजिटल किंवा इलेक्ट्रॉनिक प्रतिनिधित्व यांचा समावेश आहे.


प्रकार

चलन त्याची भौतिकता, जारीकर्ता आणि वापर यासारख्या घटकांवर अवलंबून विविध स्वरूपात येते. चलनाचे काही सामान्य प्रकार खालीलप्रमाणे:

1. भौतिक चलन

भौतिक चलन आपण आपल्या हातात धरू शकतो. भौतिक चलनात सामान्यत: नोटा आणि नाणी यांचा समावेश होतो. भौतिक चलनाची रचना, संप्रदाय आणि स्वरूप देशानुसार बदलते.

2. डिजिटल चलन

डिजिटल युगात, आर्थिक व्यवहारांचा महत्त्वपूर्ण भाग इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने होतो. डिजिटल चलने पूर्णपणे डिजिटल स्वरूपात अस्तित्वात असतात आणि भौतिक नोट किंवा नाण्यांद्वारे दर्शविल्या जात नाहीत. ते इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने संग्रहित आणि हस्तांतरित केले जातात. उदाहरणांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

3. द्रव्य मुद्रा

पूर्वी, द्रव्य मुद्रा चलन म्हणून वापरला जायचा. या प्रकारच्या चलनाला मूर्त, मौल्यवान वस्तूचा आधार असतो. ऐतिहासिकदृष्ट्या, सोने, चांदी किंवा अगदी धान्य आणि पशुधन यांसारख्या वस्तूंचा वापर पैशाच्या रूपात केला जात असे, कारण त्यांचे आंतरिक मूल्य असते. लोक या वस्तूंचा थेट व्यापार करू शकतात किंवा चलन जारी करण्यासाठी आधार म्हणून त्यांचा वापर करू शकतात (उदा. सोन्याचा आधार असलेली चलने).

4. प्रतिनिधीक चलन

प्रातिनिधिक पैसा हा चलनाचा एक प्रकार आहे ज्याला वस्तूच्या राखीव, विशेषत: सोने किंवा चांदीचा आधार दिला जातो, परंतु भौतिक प्रमाणपत्र किंवा बँक नोटद्वारे दर्शविला जातो. प्रातिनिधिक पैसे धारक मागणी केल्यावर अंतर्निहित वस्तूसाठी त्याची देवाणघेवाण करू शकतात. या प्रणालीमुळे मौल्यवान वस्तूंची सुलभपणे हाताळणी करता आली आहे.

5. वैध चलन

वैध चलन हे आज वापरले जाणारे सर्वात सामान्य प्रकार आहे. त्याचे कोणतेही आंतरिक मूल्य नाही आणि ते सोने किंवा चांदीसारख्या भौतिक मालमत्तेद्वारे समर्थित नाही. त्याऐवजी, त्याचे मूल्य हे वापरणाऱ्या लोकांच्या आणि ते जारी करणाऱ्या सरकारच्या विश्वासावर आणि विश्वासावर आधारित आहे. सरकारे कायदेशीर निविदा म्हणून वैध चलन घोषित करतात, याचा अर्थ ते त्यांच्या अधिकारक्षेत्रातील कर्जे आणि व्यवहारांसाठी देयकाचा वैध प्रकार म्हणून स्वीकारले जाणे आवश्यक आहे.

६. सेंट्रल बँक चलन

सेंट्रल बँका चलन जारी करण्यात आणि नियमन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ते मध्यवर्ती बँक राखीव तयार करतात, ज्याचा उपयोग व्यापारी बँका आंतरबँक व्यवहारांसाठी आणि कर्जाद्वारे पैशांचा पुरवठा विस्तारण्यासाठी आधार म्हणून करतात. मध्यवर्ती बँकेचा पैसा हा देशाच्या चलन व्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा घटक आहे.

प्रत्येक प्रकारच्या चलनाचे स्वतःचे फायदे, तोटे आणि वैशिष्ट्ये आहेत आणि त्यांचा वापर विशिष्ट प्रदेश किंवा देशामध्ये आर्थिक, तांत्रिक आणि नियामक घटकांवर अवलंबून बदलू शकतो.


इतिहास

भारतीय चलन संस्कृतीचा इतिहास समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण आहे, जो देशाच्या दीर्घ आणि जटिल आर्थिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतिबिंबित करतो. भारताची चलन संस्कृती हजारो वर्षांपासून विकसित झाली आहे, विविध साम्राज्ये, शासक आणि आर्थिक घडामोडींनी आकार घेतला आहे. भारतीय चलन संस्कृतीच्या इतिहासाचे थोडक्यात विहंगावलोकन खालीलप्रमाणे:

प्राचीन भारत भारताचा चलनाचा इतिहास प्राचीन काळापासूनचा आहे, जेव्हा विविध प्रकारचे वैध चलन वापरले जात होते. कवच, मणी आणि बार सारख्या धातूच्या वस्तू चलनाचे प्रारंभिक स्वरूप म्हणून काम करत होते. मौर्य साम्राज्यात पहिले प्रमाणित चांदीची नाणी सुरू केले गेले होते.

गुप्त साम्राज्य गुप्त साम्राज्याच्या काळात (सुमारे 4 ते 6 व्या शतकात), “दिनार” नावाची सोन्याची नाणी आणि “रुपिया” म्हणून ओळखली जाणारी चांदीची नाणी प्रमुख बनली. या नाण्यांमध्ये गुंतागुंतीच्या डिझाईन्स आणि शिलालेख होते, जे त्या काळातील कलात्मक आणि सांस्कृतिक उपलब्धी दर्शवायचे.

मध्ययुगीन भारत मध्ययुगीन काळात भारतात विविध चलनांचा वापर होताना दिसत होता, ज्यात विविध राजवंश आणि राज्यकर्त्यांनी जारी केलेल्या सोन्या-चांदीच्या नाण्यांचा समावेश होता. या काळात दैनंदिन व्यवहारासाठी वापरण्यात येणारे छोटे चांदीचे नाणे “जीतल” चीही ओळख झाली.

मुघल साम्राज्य अकबर, जहांगीर आणि शाहजहान यांसारख्या मुघल सम्राटांनी सोन्याची, चांदीची आणि तांब्याच्या नाण्यांची विस्तृत श्रेणी जारी केली, त्या प्रत्येकात अद्वितीय रचना आणि शिलालेख होते. ही नाणी त्यांच्या कलात्मक सौंदर्यासाठी आणि कारागिरीसाठी प्रसिद्ध होती.

ईस्ट इंडिया कंपनी 17व्या आणि 18व्या शतकात, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने भारतात आपली उपस्थिती प्रस्थापित करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी “कंपनी रुपया” सादर केले, जे व्यापारासाठी प्रमाणित चलन बनले. ब्रिटिश औपनिवेशिक राजवटीत रुपया सतत विकसित होत राहिला.

ब्रिटिश राज ब्रिटीश औपनिवेशिक राजवटीत, भारतीय चलन प्रणाली प्रमाणित करण्यात आली आणि भारतीय रुपया औपचारिकपणे अधिकृत चलन म्हणून स्वीकारण्यात आला. बँक नोटांची “व्हिक्टोरिया पोर्ट्रेट” मालिका आणि राजा पाचवा जॉर्ज यांची प्रतिमा असलेले “एक रुपया” चांदीचे नाणे या काळात मोठ्या प्रमाणावर वापरले गेले.

स्वातंत्र्य आणि आधुनिक भारत भारताला 1947 मध्ये ब्रिटिश राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळाले, ज्यामुळे त्याच्या चलन संस्कृतीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) ची केंद्रीय बँक म्हणून स्थापना करण्यात आली, जी भारतीय रुपया (INR) जारी करण्यासाठी आणि नियमन करण्यासाठी जबाबदार आहे. स्वतंत्र भारताच्या चलनाच्या पहिल्या मालिकेत महात्मा गांधी आणि जवाहरलाल नेहरू सारखे प्रतिष्ठित नेते होते.

दशांशीकरण आणि आधुनिकीकरण 1957 मध्ये, भारताने चलनाची दशांश प्रणाली स्वीकारली, अण्णाच्या जागी पैशाचा वापर केला. भारत सरकारने भारतीय चलन चिन्हावर प्रसिद्ध “अशोकाची राजधानी” यासह अनेक वर्षांच्या नोटा आणि नाण्यांच्या विविध मूल्यांची ओळख करून दिली.

अलीकडील घडामोडी अलिकडच्या वर्षांत, भारताने आपल्या चलन संस्कृतीत लक्षणीय प्रगती पाहिली आहे, ज्यामध्ये सुधारित टिकाऊपणासाठी पॉलिमर नोटांचा परिचय, स्मारक आणि मर्यादित-आवृत्तीची नाणी जारी करणे आणि डिजिटल पेमेंट पद्धतींचा समावेश आहे. आणि कॅशलेस सोसायटीला प्रोत्साहन देण्यासाठी मोबाईल वॉलेट्स.

आज, भारताची चलन संस्कृती तिचा वैविध्यपूर्ण इतिहास, कलात्मक वारसा आणि आर्थिक आधुनिकीकरण दर्शवते. नोटा आणि नाण्यांवर ऐतिहासिक आणि समकालीन घटकांच्या दोलायमान मिश्रणासह भारतीय रुपया देशाच्या आर्थिक ओळख आणि सांस्कृतिक समृद्धीचे प्रतीक आहे.


वैशिष्ट्ये

चलन, देवाणघेवाणीचे माध्यम आणि मूल्याचे भांडार म्हणून, त्यात अनेक महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत, जी ती आधुनिक अर्थव्यवस्थांचा एक महत्त्वाचा घटक बनतात.

1. स्वीकार्यता

चलन व्यापकपणे स्वीकारले गेले पाहिजे आणि विशिष्ट अधिकारक्षेत्रात किंवा आर्थिक प्रणालीमध्ये वैध पेमेंट प्रकार म्हणून ओळखले गेले पाहिजे. लोक आणि व्यवसायांना विश्वास आहे की इतर ते वस्तू, सेवा किंवा कर्जाच्या बदल्यात स्वीकारतील.

2. एकरूपता

चलन सामान्यत: त्याचे स्वरूप, आकार आणि मूल्यानुसार प्रमाणित केले जाते. एकसमानता हे सुनिश्चित करते की, चलनाचे प्रत्येक युनिट सहज ओळखता येण्याजोगे आणि इतरांसोबत अदलाबदल करण्यायोग्य आहे, सुरळीत व्यवहार सुलभ करते.

3. टिकाऊपणा

चलन चलना दरम्यान होणारी झीज सहन करण्यासाठी पुरेसे टिकाऊ असणे आवश्यक आहे. आधुनिक नोटा बहुतेकदा भौतिक नुकसानास प्रतिकार करण्यासाठी डिझाइन केलेल्या सामग्रीपासून बनविल्या जातात आणि दीर्घकाळापर्यंत चलनात राहतात.

4. पोर्टेबिलिटी

चलन वाहतूक करणे, वाहून नेणे आणि दैनंदिन व्यवहारात वापरणे सोपे असावे. ही पोर्टेबिलिटी लोकांना सोयीस्करपणे चलन घेऊन जाऊ आणि देवाणघेवाण करू देते.

5. विभाज्यता

विविध आकारांचे व्यवहार सामावून घेण्यासाठी चलन लहान युनिट्समध्ये विभाज्य असावे. उदाहरणार्थ, बहुतेक चलने डॉलर, युरो किंवा रूपया सारख्या संप्रदायांमध्ये विभागली जातात, जी पुढे सेंट किंवा पैशामध्ये विभागली जाऊ शकतात.

6. प्रतिस्थापना

प्रतिस्थापना म्हणजे चलनाचे प्रत्येक युनिट समान मूल्याच्या इतर कोणत्याही युनिटसह अदलाबदल करण्यायोग्य आहे. उदाहरणार्थ, एक $10 बिल, दुसर्‍या $10 बिलाच्या मूल्याच्या समतुल्य आहे आणि दोन्ही व्यवहारांमध्ये तितकेच स्वीकार्य आहेत.

7. ओळखण्यायोग्यता

चलनामध्ये विशिष्ट डिझाईन्स, सुरक्षा वैशिष्ट्ये आणि खुणा असतात, ज्यामुळे ते सहजपणे ओळखता येते आणि बनावट पैशापासून वेगळे करता येते. बनावट रोखण्यासाठी आधुनिक बँकनोट्समध्ये अनेकदा क्लिष्ट डिझाईन्स, वॉटरमार्क, होलोग्राम आणि सुरक्षा धागे समाविष्ट केले जातात.

8. मूल्याची स्थिरता

चलनाचे मूल्य चलनवाढ किंवा विनिमय दरातील चढउतार यांसारख्या कारणांमुळे कालांतराने बदलू शकते, परंतु सामान्यत: अल्पावधीत मूल्याचे स्थिर भांडार प्रदान केले पाहिजे. लोकांचा विश्वास असावा की, त्यांच्याकडे असलेले चलन वाजवी कालावधीत त्याचे मूल्य टिकवून ठेवेल.

9. कायदेशीर निविदा

चलनाला सामान्यत: कायदेशीर निविदा दर्जा प्राप्त होतो, याचा अर्थ विशिष्ट अधिकारक्षेत्रातील कर्जे आणि व्यवहारांसाठी ते वैध पेमेंट म्हणून स्वीकारले जाणे आवश्यक आहे. कायदेशीर निविदा कायदे देशानुसार बदलू शकतात आणि विशिष्ट संप्रदाय किंवा चलनाच्या प्रकारांच्या स्वीकृतीवर परिणाम करू शकतात.

10. सरकार किंवा सेंट्रल बँक जारी

बहुतेक चलन सरकारच्या केंद्रीय प्राधिकरणाद्वारे जारी केले जाते आणि नियंत्रित केले जाते, जसे की केंद्रीय बँक. हे चलनाची अखंडता आणि आर्थिक धोरणांचे पालन सुनिश्चित करते.

11. विश्वास आणि आत्मविश्वास

चलनाचे मूल्य आणि स्वीकार्यता हे लोकांचा चलन जारीकर्त्यावर असलेला विश्वास आणि ते प्रतिनिधित्व करत असलेल्या आर्थिक व्यवस्थेच्या स्थिरतेवर अवलंबून असते.

ही वैशिष्ट्ये एकत्रितपणे चलनाला आधुनिक अर्थव्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा घटक बनवतात.


महत्व

विविध कारणांमुळे आधुनिक अर्थव्यवस्था आणि समाजांमध्ये चलनाला महत्त्वपूर्ण महत्त्व लाभले आहे. चलन महत्त्वाचे का आहे याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे:

1. विनिमयाचे माध्यम

चलन हे व्यवहार सुलभ करण्यासाठी व्यापकपणे स्वीकारलेले आणि सोयीचे माध्यम आहे. वस्तू व सेवांची खरेदी आणि विक्री करण्याची प्रक्रिया सुलभ करते आणि वस्तु विनिमयाची गरज दूर करते, जिथे वस्तूंची इतर वस्तूंसाठी थेट देवाणघेवाण होते.

2. खात्याचे एकक

चलन मूल्याचे एक सामान्य माप प्रदान करते, जे व्यक्ती आणि व्यवसायांना वेगवेगळ्या वस्तू आणि सेवांच्या किमतींची तुलना करू देते. हे आर्थिक गणना सुलभ करते, खर्चाचे मूल्यांकन करणे आणि माहितीपूर्ण निर्णय घेणे सोपे करते.

3. मूल्याचे भांडार

चलन व्यक्तींना त्यांची संपत्ती भविष्यातील वापरासाठी साठवण्याची परवानगी देते. चलनवाढीसारख्या कारणांमुळे काही चलने कालांतराने मूल्य गमावू शकतात, तरीही ते इतर मालमत्तेच्या तुलनेत संपत्ती टिकवून ठेवण्याचा तुलनेने स्थिर मार्ग देतात.

4. तरलता

चलन अत्यंत तरल आहे, म्हणजे ते वस्तू, सेवा किंवा इतर मालमत्तेत पटकन रूपांतरित केले जाऊ शकते. ही तरलता व्यक्ती आणि व्यवसायांना त्यांच्या आर्थिक संसाधनांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी लवचिकता प्रदान करते.

5. सार्वत्रिक स्वीकृती

चलन सामान्यत: ओळखले जाते आणि विशिष्ट अधिकार क्षेत्रात वैध पेमेंट प्रकार म्हणून स्वीकारले जाते. ही सार्वत्रिक स्वीकृती हे सुनिश्चित करते की, लोक कर्जाची पुर्तता करण्यासाठी, वस्तू आणि सेवांसाठी पैसे देण्यासाठी आणि आर्थिक व्यवहार करण्यासाठी याचा वापर करू शकतात.

6. व्यापाराची सोय

चलन हे विनिमयाचे एक सामान्य माध्यम म्हणून काम करून आंतरराष्ट्रीय व्यापारात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. हे सीमापार व्यवहार सुलभ करते आणि देशांना जागतिक व्यापारात सहभागी होण्यास सक्षम करते.

7. आर्थिक स्थिरता

चलन, केंद्रीय बँकांद्वारे प्रभावीपणे व्यवस्थापित केल्यावर, आर्थिक स्थिरतेसाठी योगदान देऊ शकते. मध्यवर्ती बँका चलन पुरवठा, व्याजदर आणि चलनवाढ नियंत्रित करण्यासाठी मौद्रिक धोरण साधनांचा वापर करतात, ज्यामुळे अर्थव्यवस्था स्थिर होण्यास आणि आर्थिक चढउतार व्यवस्थापित करण्यात मदत होते.

8. गुंतवणूक आणि बचत

चलन व्यक्ती आणि व्यवसायांना बचत खाती, ठेव प्रमाणपत्रे, रोखे आणि स्टॉक यासारख्या विविध आर्थिक साधनांमध्ये त्यांचे पैसे वाचवू आणि गुंतवू देते. या गुंतवणुकीतून परतावा मिळू शकतो आणि कालांतराने संपत्ती वाढण्यास मदत होते.

9. वित्तीय प्रणाली कार्यक्षमता

चलन हा व्यापक आर्थिक व्यवस्थेचा एक आवश्यक घटक आहे. हे बँकिंग, कर्ज देणे आणि आर्थिक मध्यस्थीसाठी आधार प्रदान करते, बचतकर्ता आणि कर्जदार यांच्यातील निधीचा प्रवाह सक्षम करते.

10. मौद्रिक धोरण अंमलबजावणी

केंद्रीय बँका चलन धोरणाची अंमलबजावणी करण्यासाठी एक साधन म्हणून चलन वापरतात. चलन पुरवठा आणि व्याजदर नियंत्रित करून, मध्यवर्ती बँका आर्थिक परिस्थितीवर प्रभाव टाकू शकतात, जसे की महागाई आणि आर्थिक वाढ.

11. आर्थिक वाढ

एक स्थिर आणि विश्वासार्ह चलन प्रणाली गुंतवणूक, व्यापार आणि उद्योजकता यांना प्रोत्साहन देऊन आर्थिक विकासाला चालना देऊ शकते. हे आर्थिक विकास आणि समृद्धीचा पाया प्रदान करते.

12. सरकारी महसूल

सरकारी महसुलात चलन देखील भूमिका बजावते. कर आकारणीद्वारे, सरकार सार्वजनिक सेवा, पायाभूत सुविधा आणि विविध सरकारी कार्यक्रमांना निधी देण्यासाठी चलन गोळा करतात.

चलन हा आधुनिक अर्थव्यवस्था आणि समाजांचा एक मूलभूत पैलू आहे. हे दैनंदिन व्यवहार सुलभ करते, मूल्याचे स्थिर भांडार प्रदान करते, आर्थिक वाढीस समर्थन देते आणि सरकार आणि केंद्रीय बँकांना आर्थिक परिस्थिती व्यवस्थापित करण्यास सक्षम करते.

Leave a Comment