कार्बन पेपर चा शोध कधी लागला ?

कागद हा आपल्या दैनंदिन जीवनातील एक महत्वाचा घटक आहे, ज्याचा वापर सतत कोणत्या न कोणत्या कारणास्तव होतच असतो. कागदाचा उपयोग हा साधारणतः पुस्तक, वृत्तपत्र अशा विविध स्वरूपात केला जातो, परंतु एक असा देखील कागद आहे, ज्याचा उपयोग हा पेपर कॉपी अथवा कागद पत्रांची नकल तयार करण्यासाठी केला जातो. या पेपरला आपण कार्बन पेपर असे म्हटतो.

कार्बन पेपरचा इतिहस हा जवळ जवळ २०० ते २५० वर्ष जुना आहे. जेव्हा या कागदाची निर्मिती झाली, तेव्हा याला वापरण्याची पद्धत ही जरा वेगळी होती, कालांतराने कार्बन पेपरचा वापर विविध पद्धतींनी होऊ लागला, सोबतच याचे विविध प्रकार देखील उदयास आले.

कार्बन पेपर संबंधित अशाच विविध माहितीचा आढावा आपण या लेखाद्वारे घेणार आहोत,


कार्बन पेपर म्हणजे काय ?

कार्बन पेपर हा एक विशेष प्रकारचा कागद असतो, ज्याच्या एका बाजूला सुक्या शाईचा लेप लावलेला असतो. कार्बन पेपर तयार करण्यासाठी साधारणतः निळ्या रंगाच्या शाईचा उपयोग होतो.

कार्बन पेपरचा उपयोग एक सारख्याच दिसणाऱ्या दोन किंवा दोन पेक्षा अधिक कागदी प्रत अथवा कागदी नकल तयार करण्यासाठी केला जातो. कार्बन पेपर चे मुख्य वैशिष्ठ्य म्हणजे, याद्वारे तयार केलेली कागदी नकल (Copy) अगदी हुबेहूब खऱ्या कागदी प्रत प्रमाणे भासते.

कार्बन पेपरचा उपयोग आपल्याला दोन कागदा दरम्यान ठेऊन करावा लागतो, ज्याने जेव्हा आपण मुख्य कागदावर लिहू, तेव्हा ते कार्बन पेपर च्या खालच्या बाजूला ठेवलेल्या कागदावर उमटेल.

वर्तमान काळात कार्बन पेपरचा वापर हा अगदी सर्व सामान्य झाला आहे.


कार्बन पेपर चे दोन प्रकार

जस-जसा कार्बन पेपरचा उपयोग वाढू लागला, कार्बन पेपर चे विविध प्रकार अस्तित्वात येऊ लागले, ज्यांचा उपयोग विविध हेतूने केला जाऊ लागला. कार्बन पेपर चे प्रकार कोणते हे आपण खालील प्रमाणे पाहणार आहोत,
  • वन टाइम कार्बन पेपर (One Time Carbon Paper)
  • रियुसेबल कार्बन पेपर (Reusable Carbon Paper)

कार्बन पेपर तयार करण्यासाठी आवश्यक घटक :-

कार्बन पेपर तयार करण्यासाठी विविध पदार्थांचे मिश्रण तयार करून ते कागदावर लेपित केले जाते. वर्तमान काळात विविध प्रकारचे कार्बन पेपर उपलब्ध असल्यामुळे, विविध कार्बन पेपर तयार करण्यासाठी, विविध पदार्थांचे मिश्रण तयार केले जाते.

कार्बन पेपरमधील ब्लॅक कार्बन हा सर्वात महत्वाचा घटक मानला जातो. ब्लॅक कार्बन हा आकारहीन, आणि सुष्म असा पदार्थ असतो, ज्याचे गुणधर्म ग्रॅफाइटच्या अगदी उलट असतात.

वन टाइम कार्बन पेपर :- वन टाइम कार्बन पेपर हे एकदाच वापरले जाऊ शकतात, याचा पुनर्वापर केला जाऊ शकत नाही. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे जेव्हा आपण एखादे कार्ड पेमेंट करतो, तेव्हा आपल्याला पेमेंट रिसीट दिली जाते, त्या कागदालाच वन टाइम कार्बन पेपर असे म्हटले जाते.

वन टाइम कार्बन पेपर करीता लेप (Coating) तयार करण्यासाठी पॅराफिन वॅक्स, मिनरल ऑइल, ब्लॅक कार्बन, चिनी माती, मॉन्टोन वॅक्स, कॅरनौब वॅक्स आणि मिथाईल वायलेट याचा उपयोग केला जातो.

वन टाइम ब्लू कार्बन पेपर :- वन टाइम ब्लू कार्बन पेपर हा वन टाइम कार्बन पेपरचाच एक प्रकार आहे, असे समजू शकतो. या पेपरचा उपयोग अगदी क्वचितच केला जातो. वन टाइम ब्लू पेपर करीता लेप (Coating) तयार करण्यासाठी ब्लू आयरन, पॅराफीन वॅक्स, पेट्रोलियम, खनिज तेल, कारनौब वॅक्स, चिनी माती आणि मॉन्टोन वॅक्स या पदार्थांचा उपयोग केला जातो.

पुन्हा वापरण्यायोग्य कार्बन पेपर :- या कार्बन पेपरला रियूसेबल (Reusable) कार्बन पेपर असे देखील म्हटले जाते. या कार्बन पेपरचा उपयोग दैंनदिन जीवनात स्टेशनरी स्वरूपात केला जातो, हे कोणत्याही स्टेशनरी दुकानात अगदी सहज आणि स्वतःत उपलब्ध होतात.

पुन्हा वापरण्यायोग्य कार्बन पेपर तयार करण्यासाठी टॅल्क, कारनौब वॅक्स, लार्ड ऑइल, ओलेइक ऍसिड आणि व्हिक्टोरिया ब्लू बेस या पदार्थांचा उपयोग केला जातो.

टाईप रायटर कार्बन पेपर :- टाईप रायटरमध्ये वापरले जाणारे कार्बन पेपर हे देखील पुन्हा वापरणाजोगे असतात. टाईप रायटरसाठी तयार केले जाणारे कार्बन पेपर हे साध्या कार्बन पेपरच्या तुलनेत, उत्तम दर्जाचे असतात, टाईप रायटर कार्बन पेपर बनविण्यासाठी, ज्या शाईचा उपयोग केला जातो, त्यामध्ये साधारणतः कॅरनौब वॅक्स, मिनरल ऑइल, कार्बन ब्लॅक, एंबर पेट्रोलियम, बीसवॅक्स, औरिक्युरी वॅक्स, ओझोकरीत वॅक्स, ओलेइक ऍसिड, पर्पल टोनर, क्रिस्टल वायोलेट डाय, व्हिक्टरी ब्लू बेस या पदार्थांचा उपयोग केला जातो.


कार्बन पेपर चा इतिहास

कार्बन पेपर चा शोध लावण्याचे श्रेय हे “राल्फ वेजवूड” यांना दिले जाते. साधारणतः १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीलाच त्यांनी कार्बन पेपरचा शोध लावला होता. शोध लावल्याच्या अगदी काही वर्षांनंतर राल्फ वेजवूड यांनी व्यावसायिक हेतूने खासगी अथवा संस्थेच्या कागदपत्रांची प्रत बनविण्याची संकल्पना उदयास आणली.

जेव्हा एखादे मुख्य कागदपत्र तयार केले जात, तेव्हाच कार्बन पेपरचा उपयोग, त्यासारख्या अनेक प्रत तयार करण्यासाठी केला जात होता. सुरुवातीच्या काळात कार्बन पेपरला “कार्बोनेट पेपर” या नावाने संबोधले जात होते.

कॉपी अथवा मुख्य प्रतवरील मजकूर लिहिण्यासाठी धातूच्या तारेप्रमाणे असलेल्या वस्तूचा पेन प्रमाणे उपयोग केला जात होता. कागदाच्या खाली कार्बन पेपर आणि त्याखाली अजून एक कोरा पेपर ठेऊन, मुख्य प्रत तयार केली जात होती.

राल्फ वेजवूड यांच्या व्यावसायिक संकल्पनेचा विस्तार करण्यासाठी, एका कंपनीची स्थापना करण्यात आली. कंपनीचं विस्तार झाला, परंतु बनावट कागदांच्या भीतीपोटी अनेक व्यवसायांनी राल्फ वाजवूड यांच्या पद्धतीचा स्वीकार केला गेला नाही, ते शाईच्या साहाय्याने कागद पत्रे तयार करण्यास सुलभ मानत होते.

इ.स. १८२३ मध्ये सायरस डाकिन नामक व्यक्तीद्वारे, राल्फ वेजवूड यांच्या पद्धतीचा वापर करून कार्बन पेपर चे उत्पादन घेण्यास सुरुवात झाली. कार्बन पेपर चे उत्पादन करून ते संबंधित Press ला विकत असत.

सायरस डाकिनद्वारे तयार केलेले कार्बन पेपर, एका मुलाखती दरम्यान Lebbeus Rogers नामक व्यावसायिकाच्या निदर्शनास आले व त्यांना कार्बन पेपर ची व्यावसायिक क्षेत्रातील गरज आणि क्षमता लगेच लक्षात आली आणि यालाच अनुसरून त्यांनी अमेरिकेतील न्यू यॉर्क (New York) येथे, एका कार्बन पेपर उत्पादक कंपनीची स्थापन केली, ज्याचे नाव “L.H Rogers & Company” असे होते.

इ.स. १८७० मध्ये Rogers यांच्या कंपनीद्वारे अमेरिकी युद्ध विभागाला १५००$ इतक्या रकमेची ची कार्बन पेपरची विक्री करण्यात आली. या कंपनीद्वारे पुढील दोन वर्ष कार्बन पेपर चा  व्यापार सुरु राहिला, आणि अशा प्रकारे कार्बन पेपरच्या संकल्पनेचा विस्तार वाढत गेला.


कार्बन पेपर चा शोध कधी लागला ?

१८ व्या शतकाच्या सुरुवातीला “राल्प वेजवूड” नामक संशोधकाने कार्बन पेपरचा शोध लावला होता, ज्याचे पेटंट ७ ऑक्टोबर १८०६ मध्ये, त्यांनी स्वतःच्या नावे केले. वेजवूड यांनी त्यांच्या, या शोधाला “stylographic Writer” असे नाव दिले होते.
 
कार्बन पेपर तयार करण्यासाठी राल्प वेजवूड यांनी एक साधा कागद शाईमध्ये भिजवून तो सुकवला. कार्बन पेपरचा वापर करून हुबेहूब मजकूर असलेली नकल तयार करण्यासाठी ते एका धातूच्या तारेप्रमाणे असलेल्या वस्तूचा वापर करत होते. अर्थात धातूची तर ही एखाद्या पेनाप्रमाणे कार्यात आणली गेली होती.
 

वैशिष्ट्ये

कार्बन पेपर हा कागदाचा पातळ पत्रा आहे ज्यावर कार्बनचा थर किंवा कार्बन सारखा पदार्थ असतो. हस्तलिखित किंवा टंकलेखित दस्तऐवजांच्या डुप्लिकेट किंवा कार्बन कॉपी तयार करण्यासाठी याचा वापर केला जातो. कार्बन पेपरची मुख्य वैशिष्ट्ये येथे आहेत:

1. कोटिंग

कार्बन पेपरला एका बाजूला कार्बन किंवा कार्बन सदृश पदार्थाचा लेप असतो. हे कोटिंग आहे जे रिसीव्हिंग शीटवर खुणा हस्तांतरित करते.

2. रंग

कार्बन कोटिंग सामान्यत: काळा किंवा गडद निळा रंगाचा असतो, जरी उत्पादकावर अवलंबून सावलीत फरक असू शकतो.

3. पातळ आणि लवचिक

कार्बन पेपर बर्‍यापैकी पातळ आणि लवचिक असतो, ज्यामुळे कॉपी करण्याच्या हेतूने कागदाच्या शीटमध्ये घालणे सोपे होते.

4. हस्तांतरण यंत्रणा

जेव्हा कार्बन-लेपित बाजूवर (वरच्या बाजूला) दबाव टाकला जातो, तेव्हा कार्बन खालील शीटवर हस्तांतरित होतो, वरच्या शीटवरील खुणांची डुप्लिकेट प्रतिमा तयार करतो. हे सामान्यतः वरच्या शीटवर लिहून किंवा टाइप करून साध्य केले जाते.

5. दाब-संवेदनशील

कार्बन पेपरला प्रभावीपणे काम करण्यासाठी दबाव आवश्यक आहे. जेव्हा दाब लागू केला जातो तेव्हा कार्बनचे कण अंतर्निहित कागदावर हस्तांतरित केले जातात.

6. एक वेळ वापर

कार्बन पेपर सामान्यत: एकल वापरासाठी डिझाइन केलेले आहे. कार्बन लेप हस्तांतरित केल्यावर, कागद अतिरिक्त प्रती तयार करण्यासाठी त्याची प्रभावीता गमावतो.

7. कार्बन स्मुडिंग

जर काळजीपूर्वक हाताळले नाही तर कार्बन कोटिंग कधीकधी धुसफूस करू शकते किंवा अनपेक्षित भागात स्थानांतरित करू शकते. यामुळे गोंधळलेले डुप्लिकेट आणि दागलेले हात होऊ शकतात.

8. वापर वाण

कागदपत्रे, पावत्या, पत्रे आणि इतर लिखित सामग्रीच्या डुप्लिकेट प्रती तयार करण्यासाठी डिजिटल युगापूर्वी कार्बन पेपरचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात होता. त्यात कार्यालये, कायदेशीर सेटिंग्ज आणि विविध प्रशासकीय कामांमध्ये अर्ज आढळला.

9. उपलब्धता

डिजिटल तंत्रज्ञान आणि प्रिंटरच्या आगमनाने, कार्बन पेपरच्या वापरामध्ये लक्षणीय घट झाली आहे. हे आता कमी प्रमाणात आढळते आणि वापरले जाते, परंतु तरीही ते विशिष्ट अनुप्रयोगांसाठी खरेदी केले जाऊ शकते.

10. पर्याय

कार्बनलेस कॉपी पेपर (NCR पेपर) हा पारंपरिक कार्बन पेपरचा आधुनिक पर्याय आहे. याला कार्बन कोटिंगची आवश्यकता नाही आणि कार्बन ट्रान्सफरशी संबंधित गोंधळाशिवाय अनेक प्रती तयार करण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे.

लक्षात ठेवा की येथे प्रदान केलेली माहिती सप्टेंबर 2021 पर्यंतच्या ज्ञानाच्या स्थितीवर आधारित आहे आणि तेव्हापासून काही घडामोडी किंवा बदल झाले असतील.


FAQ

1. कार्बन पेपर चा शोध कोणत्या वर्षी लागला ?

उत्तर : कार्बन पेपर चा शोध १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीस लागला.

2. कार्बन पेपर ची पहिली उत्पादक कंपनी कोणती ?

उत्तर : “L.H Rogers & Company” ही कार्बन पेपरची जगातील पहिली उत्पादक कंपनी होती.

3. कार्बन पेपर चे उत्पादन कोणत्या देशात सुरु झाले ?

उत्तर : जगात सर्वप्रथम अमेरिका या देशात कार्बन पेपरच्या उत्पादनास सुरुवात झाली.

4. कार्बन पेपर चे दोन प्रकार कोणते ?

उत्तर : वन टाइम कार्बन पेपर आणि रियूसेबल कार्बन पेपर हे कार्बन पेपर चे दोन मुख्य प्रकार आहे.

5. कार्बन पेपरची खरेदी करणारी पहिली संस्था कोणती ?

उत्तर : अमेरिकी युद्ध विभाग, ही कार्बन पेपर ची खरेदी करणारी जगातील पहिली संस्था होती.

अधिक लेख –

1. तैलचित्र म्हणजे काय व याचे प्रकार कोणते ?

2. कागदाचा शोध कोणी लावला ?

3. पेन चा शोध कोणी लावला ?

4. भारतातील पहिले वृत्तपत्र कोणते ?

Leave a Comment