भौगोलिक माहिती प्रणाली म्हणजे काय ?

भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) मुळे माहिती पाहण्याच्या आणि विश्‍लेषित करण्याच्या पद्धतीत क्रांती घडवून आणली आहे, जे निर्णय घेण्याचे, नियोजन करण्यासाठी आणि तंत्रज्ञान विश्वाला समजून घेण्यासाठी एक शक्तिशाली साधन प्रदान करते.

माहितीचे मॅपिंग, विश्लेषण आणि अर्थ लावण्यासाठी भौगोलिक माहिती प्रणाली तंत्रज्ञान, भूगोल आणि माहिती एकत्र करते.

सदर लेख, भौगोलिक माहिती प्रणाली च्या मूलभूत गोष्टी, त्याचे विविध उद्योगांमधले अनुप्रयोग, फायदे, कार्य, तोटे अशा विविध घटकांसंबंधित माहिती प्रदान करतो.

अनुक्रमणिका


भौगोलिक माहिती प्रणाली म्हणजे काय ?

भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) हे एक शक्तिशाली तंत्रज्ञान आहे, जे स्थानिक किंवा भौगोलिक माहितीची, साठवण, विश्लेषण आणि प्रत्योक्षकरण सक्षम करते.

भौगोलिक माहिती प्रणालीला इंग्रजीत Geographical Information System (GIS) असे म्हटले जाते.

भौगोलिक माहिती प्रणाली पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील विशिष्ट स्थानांशी संबंधित माहितीचे आकलन आणि व्याख्या सुलभ करण्यासाठी हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, माहिती आणि कुशल कर्मचारी यांचे संयोजन करते.

भौगोलिक माहिती प्रणालीचा प्राथमिक उद्देश विविध क्षेत्रात निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेस समर्थन देण्यासाठी स्थानिक माहितीचे आयोजन आणि विश्लेषण करण्यासाठी एक रचना प्रदान करणे आहे.


घटक

भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) मध्ये अनेक प्रमुख घटक असतात, जे स्थानिक माहिती संग्रहित करण्यासाठी, विश्लेषण करण्यासाठी आणि दृश्यमान करण्यासाठी एकत्र काम करतात. या घटकांमध्ये हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, डेटा आणि कर्मचारी समाविष्ट आहेत. 

1. हार्डवेअर

अ) संगणक – माहिती प्रक्रिया, संचयन आणि विश्लेषणासाठी भौगोलिक माहिती प्रणाली संगणकांवर अवलंबून आहे. हार्डवेअरची संगणकीय शक्ती GIS परीचालनाची कार्यक्षमता आणि गती प्रभावित करते.

ब) इनपुट डिव्हाइसेस – GPS रिसीव्हर, डिजिटायझर आणि स्कॅनर यांसारखी उपकरणे भौगोलिक माहिती प्रणालीमध्ये स्थानिक माहिती इनपुट करण्यासाठी वापरली जातात. भौगोलिक माहिती प्रणाली उपकरणे वास्तविक-जागतिक समन्वय जमा करतात, तर डिजिटायझर आणि स्कॅनर अॅनालॉग नकाशे किंवा प्रतिमा डिजिटल स्वरूपात रूपांतरित करतात.

क) आउटपुट डिव्हाइसेस – प्रिंटर, प्लॉटर्स आणि मॉनिटर्सचा वापर GIS विश्लेषणाचे परिणाम प्रदर्शित करण्यासाठी वापरले जातात. ही उपकरणे नकाशे, तक्ते आणि इतर व्हिज्युअलायझेशन तयार करतात.

2. सॉफ्टवेअर

अ) GIS सॉफ्टवेअर – विशेषीकृत GIS सॉफ्टवेअर GIS कार्ये करण्यासाठी आवश्यक साधने आणि कार्यक्षमता प्रदान करतात. यामध्ये डेटा इनपुट, विश्लेषण, व्हिज्युअलायझेशन आणि डेटा व्यवस्थापीत करणे समाविष्ट आहे. GIS सॉफ्टवेअरच्या उदाहरणांमध्ये ArcGIS, QGIS आणि Google Earth यांचा समावेश होतो.

ब) डेटाबेस मॅनेजमेंट सिस्टम्स (DBMS) – GIS अनेकदा मोठ्या माहिती संचायचे व्यवस्थापन आणि व्यवस्था करण्यासाठी DBMS वर अवलंबून असते. या प्रणाली कार्यक्षम स्टोरेज, पुनर्प्राप्ती आणि स्थानिक आणि विशेषता माहिती हाताळणी सुलभ करतात.

3. माहिती

अ) स्थानिक माहिती – GIS अवकाशीय माहिती सह कार्य करते, ज्याचे दोन मुख्य प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाऊ शकते.

ब) संचालित माहिती – बिंदू, रेषा आणि बहुभुजांचे प्रतिनिधित्व करते. रस्ते, नद्या आणि प्रशासकीय सीमा यासारख्या वेगळ्या वैशिष्ट्यांची व्याख्या करण्यासाठी वापरली जाते.

क) रास्टर माहिती – सेल किंवा पिक्सेलच्या ग्रिडचा समावेश असतो आणि उपग्रह इमेजरी किंवा एलिव्हेशन मॉडेल्स सारख्या सतत माहितीसाठी वापरले जाते.

ड) विशेषता माहिती – स्थानिक माहितीच्या व्यतिरिक्त, GIS विशेषता माहिती संग्रहित करते, जे भौगोलिक वैशिष्ट्यांच्या गुणधर्मांबद्दल तपशील प्रदान करते. उदाहरणार्थ, शहरांबद्दलच्या GIS माहिती संचयात लोकसंख्या, क्षेत्रफळ आणि उंची यासारख्या गुणधर्मांचा समावेश असू शकतो.

4. कर्मचारी

अ) GIS व्यावसायिक – कुशल व्यक्ती, ज्यांना सहसा GIS विश्लेषक, तंत्रज्ञ किंवा विशेषज्ञ म्हणून संबोधले जाते, GIS तंत्रज्ञानाच्या प्रभावी वापरामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. ते माहिती संकलन, विश्लेषण, व्हिज्युअलायझेशन आणि अर्थ लावण्यासाठी जबाबदार आहेत.

ब) डेटाबेस प्रशासक – डेटाबेस व्यवस्थापित करण्यात कौशल्य असलेले कर्मचारी GIS डेटाबेसची अखंडता, सुरक्षितता आणि कार्यक्षमता सुनिश्चित करतात.

स्थानिक विश्लेषण, नकाशा तयार करणे आणि निर्णय समर्थन यासारखी विविध GIS कार्ये करण्यासाठी हे घटक एकत्रितपणे एकत्रितपणे कार्य करतात. 


कार्य

भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) च्या कार्यामध्ये माहिती संकलन, जतन, विश्लेषण आणि व्हिज्युअलायझेशन समाविष्ट असलेल्या चरणांची मालिका समाविष्ट असते. GIS कसे कार्य करते, याचे विहंगावलोकन खालीलप्रमाणे,

1. डेटा संकलन

स्थानिक माहिती संपादन ही प्रक्रिया अवकाशीय माहितीच्या संकलनापासून सुरू होते, जी उपग्रह आणि हवाई प्रतिमा, GPS उपकरणे, सर्वेक्षणे आणि रिमोट सेन्सिंग तंत्रज्ञान यासारख्या विविध स्त्रोतांद्वारे मिळवता येते. या माहितीमध्ये भौगोलिक वैशिष्ट्यांचे स्थान, आकार आणि गुणधर्मांबद्दल माहिती समाविष्ट आहे.

2. डेटा इनपुट

एकदा गोळा केल्यावर, अवकाशीय डेटा डिजिटल स्वरूपात रूपांतरित केला जातो, ज्यावर GIS द्वारे प्रक्रिया आणि संग्रहित केले जाऊ शकते. यामध्ये सहसा GPS रिसीव्हर, डिजिटायझर आणि स्कॅनर यांसारखी इनपुट उपकरणे वापरणे समाविष्ट असते.

3. माहिती संकलन

भौगोलिक माहिती प्रणाली डेटाबेस मॅनेजमेंट सिस्टम्सचा वापर स्थानिक आणि विशेषता डेटा कार्यक्षमतेने व्यवस्थित आणि संग्रहित करण्यासाठी करते. यामध्ये डेटाबेस रचना तयार करणे समाविष्ट आहे, जे माहिती पुनर्प्राप्त आणि फेरफार करण्यास परवानगी देते.

4. डेटा एकत्रीकरण

भौगोलिक माहिती प्रणाली भौगोलिक वैशिष्ट्यांना संबंधित विशेषता माहितीशी जोडून स्थानिक आणि विशेषता माहिती एकत्रित करते. अर्थपूर्ण विश्लेषण करण्यासाठी ही जोडणी महत्त्वपूर्ण असते.

5. माहिती विश्लेषण

अ) स्थानिक विश्लेषण – GIS वापरकर्त्यांना अवकाशीय विश्लेषण करण्यास सक्षम करते, त्यांना माहितीमधील संबंध, नमुने आणि ट्रेंड विश्लेषण करण्यास अनुमती देते. यामध्ये सहसंबंध ओळखण्यासाठी अवकाशीय डेटाचे विविध स्तर आच्छादित करणे किंवा अवकाशीय संबंध समजून घेण्यासाठी समीपतेचे विश्लेषण करणे यांचा समावेश असू शकतो.

ब) विशेषता विश्लेषण – GIS विशेषता माहितीचे विश्लेषण करण्यास अनुमती देते, जसे की सांख्यिकीय विश्लेषण किंवा विशिष्ट माहिती काढण्यासाठी डेटाबेस संबंधित प्रश्न करणे. हे भौगोलिक वैशिष्ट्यांवर आधारित माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यास मदत करू शकते.

6. माहिती प्रतिमा 

अ) नकाशा निर्मिती – GIS विश्लेषण केलेल्या माहितीचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी नकाशे आणि चार्ट यांसारखी प्रतिमा तयार करते. समजण्यायोग्य स्वरूपात जटिल स्थानिक माहिती पोहोचवण्यासाठी नकाशा हे एक शक्तिशाली साधन आहे.

ब) आलेख आणि अहवाल – नकाशे व्यतिरिक्त, GIS आलेख आणि अहवाल तयार करू शकते, जे माहितीमध्ये उपस्थित नमुने आणि ट्रेंडबद्दल अतिरिक्त अंतर्दृष्टी प्रदान करतात.

7. निर्णय समर्थन

अ) माहितीपूर्ण निर्णय घेणे – GIS निर्णय घेणाऱ्यांना अवकाशीय डेटाच्या विश्लेषणातून मिळालेल्या माहितीला मौल्यवान अंतर्दृष्टी प्रदान करते. ही माहिती शहरी नियोजन आणि पर्यावरण व्यवस्थापनापासून आरोग्यसेवा आणि व्यवसायापर्यंतच्या विविध क्षेत्रात माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यास समर्थन देते.

8. माहिती आउटपुट

ब) परिणामांचे संप्रेषण – GIS विश्लेषणाचे परिणाम मुद्रित नकाशे, डिजिटल नकाशे, अहवाल आणि परस्परसंवादी वेब अनुप्रयोगांसह विविध माध्यमांद्वारे संप्रेषित केले जातात. हे भागधारकांना GIS द्वारे प्रदान केलेली माहिती समजून घेण्यास आणि त्यावर कार्य करण्यास अनुमती देते.

भौगोलिक माहिती प्रणालीच्या पुनरावृत्तीच्या स्वरूपाचा अर्थ असा आहे की, जसजसा नवीन डेटा उपलब्ध होतो किंवा जसजसे विश्लेषण केले जाते, तसतसे भौगोलिक वातावरण विकसित होणारी समज प्रतिबिंबित करण्यासाठी प्रणाली अद्यतनित आणि परिष्कृत केली जाऊ शकते. 


फायदे

भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) विविध उद्योगांमध्ये स्थानिक माहिती जतन, विश्लेषण आणि दृश्यमान करण्याच्या क्षमतेमुळे विविध प्रकारचे फायदे देतात. GIS चे काही प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे,

1. स्थानिक विश्लेषण

GIS माहितीच्या विविध स्तरांवर आच्छादित करून अवकाशीय नमुने आणि ट्रेंड ओळखण्यास अनुमती देते. हे पारंपारिक विश्लेषण पद्धतींद्वारे उघड नसलेले संबंध प्रकट करू शकते.

2. माहिती चलित निर्णय

GIS निर्णय घेणाऱ्यांना समजण्यायोग्य आणि दृष्यदृष्ट्या प्रभावशाली पद्धतीने अवकाशीय माहिती सादर करून माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यासाठी एक मजबूत व्यासपीठ प्रदान करते. हे विशेषतः शहरी नियोजन, संसाधन व्यवस्थापन आणि आपत्कालीन प्रतिसाद यासारख्या क्षेत्रांमध्ये मौल्यवान आहे.

3. कार्यक्षम माहिती व्यवस्थापन

GIS स्थानिक आणि विशेषता माहिती केंद्रीकृत करते, ज्यामुळे माहिती व्यवस्थापित करणे, अपडेट करणे आणि पुनर्प्राप्त करणे सोपे होते. यामुळे डेटा व्यवस्थापनामध्ये डेटा अचूकता, सातत्य आणि कार्यक्षमता सुधारते.

4. सुधारित नियोजन आणि अंदाज

लोकसंख्येचे वितरण, जमिनीचा वापर आणि पायाभूत सुविधांच्या गरजा यांचे विश्लेषण करण्यासाठी शहरी नियोजनामध्ये GIS चा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. हे शाश्वत विकास आणि वाढीसाठी सर्वसमावेशक योजना तयार करण्यास सुलभ करते.

5. पर्यावरण व्यवस्थापन

GIS हे नैसर्गिक संसाधनांचे निरीक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जाते. हे पर्यावरणीय बदलांचे मूल्यांकन, संवर्धन प्रयत्नांचे नियोजन आणि हवामान बदलाचा प्रभाव कमी करण्यात मदत करते.

6. वर्धित सार्वजनिक सुरक्षितता

GIS बाधित क्षेत्रांचे मॅपिंग करून, असुरक्षित लोकसंख्येची ओळख करून आणि आपत्तींच्या वेळी संसाधनांचे वाटप करून आपत्कालीन प्रतिसादात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. हे आपत्कालीन सेवांची कार्यक्षमता आणि परिणामकारकता सुधारते.

7. व्यवसाय आणि शेती

GIS व्यवसायांना बाजारातील ट्रेंड, ग्राहक वर्तन आणि भौगोलिक घटकांचे विश्लेषण करून संसाधन वाटप ऑप्टिमाइझ करण्यात मदत करते. शेतीमध्ये, अचूक शेती पीक उत्पादन आणि संसाधनांचा वापर इष्टतम करण्यासाठी GIS चा वापर करते.

8. आरोग्य योजना

रोगांचा प्रसार, उच्च-जोखीम क्षेत्रे ओळखण्यासाठी आणि आरोग्य सुविधा स्थानांचे नियोजन करण्यासाठी आरोग्यसेवेमध्ये GIS ची नियुक्ती केली जाते. GIS सक्रिय आरोग्यसेवा नियोजन आणि प्रतिसादात मदत करते.

9. पायाभूत सुविधा व्यवस्थापन

GIS चा वापर रस्ते, उपयुक्तता आणि दूरसंचार नेटवर्क यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या मालमत्तेचे व्यवस्थापन आणि देखरेख करण्यासाठी केला जातो. GIS देखभाल क्रियाकलापांचे नियोजन आणि पायाभूत गुंतवणुकीसाठी अनुकूल बनविण्यात मदत करते.

10. समुदाय प्रतिबद्धता

GIS चा वापर समुदायाला निर्णय प्रक्रियेत गुंतवून ठेवण्यासाठी केला जाऊ शकतो. परस्परसंवादी नकाशे आणि प्रतिमा लोकांना समजणे सोपे करते आणि स्थानिक विकास आणि नियोजन बद्दलच्या चर्चेत योगदान देतात.

11. वैज्ञानिक संशोधन

GIS हे वैज्ञानिक संशोधनातील एक मौल्यवान साधन आहे, ज्यामुळे संशोधकांना अवकाशीय संबंधांचा शोध घेता येतो आणि भौगोलिक नमुन्यांचे विश्लेषण करता येते. हे पर्यावरणशास्त्र, भूगर्भशास्त्र आणि पर्यावरण विज्ञान यांसारख्या क्षेत्रात वापरले जाते.

12. खर्चात बचत

GIS कार्यरत कार्यक्षमता सुधारून, संसाधनांचा वापर ऑप्टिमाइझ करून आणि रिमोट सेन्सिंग आणि माहिती विश्लेषणाद्वारे विस्तृत फील्ड सर्वेक्षणांची आवश्यकता कमी करून खर्च बचत करण्यासाठी योगदान देते.

भौगोलिक माहिती प्रणाली विविध विषयांच्या विस्तृत श्रेणीमध्ये अधिक कार्यक्षम आणि माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यास योगदान देणारी साधने आणि क्षमतांचा एक बहुमुखी संच देतात. 


तोटे

भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) अनेक फायदे देत असताना, ते काही तोटे आणि आव्हानांसह देखील येतात. GIS प्रभावीपणे वापरण्यासाठी या मर्यादांची जाणीव असणे महत्त्वाचे आहे. GIS चे काही सामान्य तोटे खालीलप्रमाणे,

1. अंमलबजावणीची किंमत

हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर आणि प्रशिक्षण कर्मचार्‍यांचा ताबा घेण्यासह GIS पायाभूत सुविधा सेट अप करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आगाऊ खर्चाचा समावेश असू शकतो. लहान संस्था किंवा विकसनशील प्रदेशांसाठी हा अडथळा असू शकतो.

2. तांत्रिक कौशल्य

GIS तंत्रज्ञान गुंतागुंतीचे असू शकते आणि त्याच्या प्रभावी वापरासाठी विशिष्ट स्तरावरील तांत्रिक कौशल्याची आवश्यकता असते. माहिती विश्लेषण, व्याख्या आणि समस्या निवारणासाठी कुशल GIS व्यावसायिकांची आवश्यकता असते.

3. डेटा गुणवत्ता समस्या

GIS आउटपुटची अचूकता इनपुट माहितीच्या गुणवत्तेवर खूप अवलंबून असते. चुकीच्या किंवा कालबाह्य माहितीमुळे दिशाभूल करणारे परिणाम होऊ शकतात आणि निर्णय घेण्यावर परिणाम होऊ शकतो.

4. डेटा गोपनीयता आणि सुरक्षितता

GIS मध्ये अनेकदा संवेदनशील स्थान-आधारित माहितीचा वापर समाविष्ट असतो. गोपनीयतेचे रक्षण करणे आणि माहितीची सुरक्षितता सुनिश्चित करणे ही महत्त्वपूर्ण आव्हाने आहेत.

5. अंतरसंचालनीयता आव्हाने

GIS सॉफ्टवेअर आणि माहिती रचना भिन्न असू शकते, ज्यामुळे अंतरसंचालनीयता निर्माण होते. विविध स्त्रोतांकडून माहिती एकत्रित करणे जटिल असू शकते, ज्यासाठी माहिती रूपांतरण आणि मानकीकरण प्रयत्नांची आवश्यकता असते.

6. मर्यादित मानकीकरण

GIS क्षेत्रात प्रमाणित माहिती रचना आणि नियमांचा अभाव आहे. हे वेगवेगळ्या GIS मंचामधील अखंड माहिती देवाणघेवाण करण्यात आणि सहयोगात अडथळा आणू शकते.

7. तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व

GIS तंत्रज्ञानावर खूप जास्त अवलंबून राहिल्याने निर्णय घेणारे गंभीर विचारांपेक्षा तंत्रज्ञानाला प्राधान्य देतात आणि GIS मॉडेल्सच्या मर्यादा आणि गृहीतके पूर्णपणे समजू शकत नाहीत.

8. देखभाल आव्हाने

अचूक आणि संबंधित राहण्यासाठी GIS डेटाबेसला नियमित अद्यतने आवश्यक असतात. माहिती अपडेट्स आणि सॉफ्टवेअर अपग्रेडसह देखभालीचे प्रयत्न वेळखाऊ आणि संसाधन-केंद्रित असू शकतात.

9. मर्यादित प्रवेशयोग्यता

डिजिटल डिव्हाईड, किंवा ज्यांना तंत्रज्ञानात प्रवेश आहे आणि ज्यांना नाही त्यांच्यामधील अंतर, GIS फायद्यांची सुलभता मर्यादित करू शकते. यामुळे विविध समुदायांमध्ये निर्णय घेण्याच्या क्षमतेमध्ये असमानता निर्माण होऊ शकते.

10. नैतिक चिंता

विश्लेषणामध्ये वापरण्यात आलेली ऐतिहासिक माहिती विद्यमान असमानता किंवा भेदभावपूर्ण पद्धती प्रतिबिंबित करत असल्यास GIS अनवधानाने पूर्वाग्रह कायम ठेवू शकते. निष्पक्ष आणि न्याय्य परिणाम सुनिश्चित करण्यासाठी नैतिक विचार महत्त्वपूर्ण आहेत.

11. पर्यावरण प्रभाव

GIS च्या संगणकीय आवश्यकता, विशेषत: मोठ्या प्रमाणात विश्लेषणासाठी, महत्त्वपूर्ण ऊर्जा वापरामध्ये योगदान देऊ शकतात. यामुळे GIS प्रक्रिया पर्यावरणीय प्रभावाबद्दल चिंता निर्माण होते.

12. संघटनात्मक प्रतिकार

एखाद्या संस्थेमध्ये GIS ची ओळख करून दिल्यास पारंपारिक पद्धतींची सवय असलेल्या कर्मचाऱ्यांकडून प्रतिकार होऊ शकतो. प्रतिकारावर मात करणे आणि GIS दत्तक घेण्याची संस्कृती वाढवणे हे आव्हानात्मक असू शकते.

हे तोटे असूनही, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, GIS शी संबंधित अनेक आव्हाने काळजीपूर्वक नियोजन, चालू प्रशिक्षण आणि सर्वोत्तम पद्धतींच्या विकासाद्वारे हाताळली जाऊ शकतात. 


FAQ

1. भौगोलिक माहिती प्रणाली म्हणजे काय ?

उत्तर : भौगोलिक माहिती प्रणाली म्हणजे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील स्थिती संबंधित माहिती संकलन, संग्रहित आणि प्रदर्शित करणारी संगणक प्रणाली होय.

2. GIS चे प्रमुख घटक कोणते आहेत ?

उत्तर : हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, माहिती आणि लोक हे GIS चे प्रमुख घटक आहेत.

3. GIS ची 4 कार्ये कोणती आहेत ?

उत्तर : माहितीचे संकलन करणे, व्यवस्थापन करणे, पुनर्प्राप्त करणे आणि विश्लेषण करणे ही GIS ची 4 मुख्य कार्य आहेत.

4. GIS प्रक्रियेत किती टप्पे आहेत ?

उत्तर : GIS च्या प्रक्रियेत एकूण पाच टप्पे आहेत.

अधिक लेख –

1. डेटा सायन्स म्हणजे काय ?

2. सौर ऊर्जा माहिती मराठी

3. संगणक म्हणजे काय व संगणक कसे कार्य करतो ?

Leave a Comment