अवकाश तंत्रज्ञान म्हणजे काय ?

अवकाश संशोधनाच्या व्याप्तीने नेहमीच मानवी कल्पकतेवर राज्य केलं आहे. अवकाश संशोधनामुळेच आपल्याला ताऱ्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी आणि विश्वाची रहस्ये उलगडण्यासाठी प्रेरणा मिळते.

गेल्या काही वर्षांमध्ये, अवकाश तंत्रज्ञानातील महत्त्वपूर्ण प्रगतीने विश्वाबद्दलच्या आपल्या ज्ञानात क्रांती घडवून आणली आहे आणि आपल्याला आंतरग्रहीय प्रवासाच्या अनुभूतीच्या जवळ आणले आहे. उपग्रह संप्रेषण आणि खोल अंतराळ शोधांपासून ते अंतराळ दुर्बिणी आणि मानवी स्पेसफ्लाइट मिशन्सपर्यंत, अंतराळ तंत्रज्ञानाचा विकास आपल्याला अज्ञात प्रदेशात नेत आहे.

सदर लेखात, आपण अवकाश तंत्रज्ञानातील काही उल्लेखनीय प्रगतीचा शोध घेणार आहोत, जे आपले भविष्य घडवत आहेत आणि अभूतपूर्व वैज्ञानिक शोधांचा मार्ग मोकळा करत आहेत.

अनुक्रमणिका


अवकाश तंत्रज्ञान म्हणजे काय ?

अवकाश तंत्रज्ञान म्हणजे अंतराळातील विविध भागांचे अन्वेषण करण्यासाठी आणि त्यांचा वापर करण्यासाठी वापलेले वैज्ञानिक ज्ञान, अभियांत्रिकी तंत्र आणि तंत्रज्ञान होय.

अवकाश तंत्रज्ञानामध्ये अवकाश संशोधन, उपग्रह संप्रेषण, रिमोट सेन्सिंग, नेव्हिगेशन आणि वैज्ञानिक संशोधनासाठी वापरल्या जाणार्‍या विविध प्रणाली, उपकरणे आणि वाहने यांचा विकास आणि संचालन यांचा समावेश होतो.


प्रकार

अंतराळाचा शोध घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अवकाश तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. या विविध प्रकारच्या तंत्रज्ञानाचा आढावा आपण खालीलप्रमाणे घेणार आहोत,

1. उपग्रह

उपग्रह ही एक कृत्रिम वस्तू आहे, जी खगोलीय पिंडांच्या, प्रामुख्याने पृथ्वीभोवती कक्षेत परिभ्रमण करत असते. या उपग्रहाच्या कार्याच्या आधारावर त्यांचे विविध श्रेणींमध्ये वर्गीकरण केले जाते.

2. संप्रेषण उपग्रह

हे उपग्रह दूरध्वनी, दूरचित्रवाणी, इंटरनेट आणि इतर प्रकारच्या संप्रेषणासाठी सिग्नल प्रसारित करून आणि प्राप्त करून पृथ्वीवरील विविध स्थानांमधील संप्रेषण सक्षम करतात.

3. पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह

हे उपग्रह हवामान निरीक्षण, पर्यावरणीय मूल्यांकन, मॅपिंग आणि शहरी नियोजन यांसारख्या अनुप्रयोगांसाठी पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर, वातावरणाबद्दल आणि महासागरांबद्दलच्या प्रतिमा आणि डेटा कॅप्चर करतात.

4. दिशा दर्शक उपग्रह

Global Positioning System (GPS) सारख्या दिशा दर्शक प्रणाली विविध स्थलीय आणि हवाई अनुप्रयोगांसाठी अचूक स्थान, वेग आणि वेळ माहिती निर्धारित करण्यासाठी उपग्रहांचे नेटवर्क वापरतात.

5. वैज्ञानिक उपग्रह

हे उपग्रह अवकाशात वैज्ञानिक प्रयोग आणि निरीक्षणे करण्यासाठी उपकरणे आणि सेन्सर्सने सुसज्ज करतात. वैज्ञानिक उपग्रह विविध खगोलीय वस्तू आणि घटनांचा अभ्यास करतात, वैश्विक किरणोत्सर्गावरील डेटा गोळा करतात, पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचा अभ्यास करतात आणि इतर ग्रह आणि चंद्र यांचा शोध घेतात.

6. अवकाश पडताळणी आणि रोव्हर्स

हे आपल्या सूर्यमालेतील खगोलीय वस्तूंचा शोध घेण्यासाठी डिझाइन केलेले मानवरहित अवकाशयान आहे. हे डेटा गोळा करते, प्रयोग करते आणि ग्रह, चंद्र, लघुग्रह आणि धूमकेतू यांची रचना, वातावरण, भूगर्भशास्त्र आणि इतर वैशिष्ट्यांबद्दल माहिती  पाठवते. उदाहरणांमध्ये मार्स रोव्हर्स (उदा., आत्मा, संधी, कुतूहल, चिकाटी) आणि व्हॉयेजर आणि न्यू होरायझन्स सारख्या मोहिमांचा समावेश आहे.

7. अवकाश दुर्बीण

ही दुर्बिणी विशेषत: अवकाशातील खगोलीय वस्तूंचे निरीक्षण करण्यासाठी तयार केली गेली आहे. वातावरणातील हस्तक्षेप टाळण्यासाठी, स्पष्ट आणि अधिक तपशीलवार प्रतिमा प्रदान करण्यासाठी पृथ्वीच्या वातावरणाच्या बाहेर स्थित केल्या जातात. उदा. हबल स्पेस टेलिस्कोप, चंद्र एक्स-रे वेधशाळा आणि आगामी जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप.

8. मानवी अंतराळ उड्डाण प्रणाली

या प्रणालींमध्ये अंतराळवीरांना अंतराळात घेऊन जाण्यासाठी, त्यांचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी आणि अवकाशातील कठोर वातावरणात काम करण्यासाठी डिझाइन केले गेले आहे. यामध्ये स्पेस शटल (निवृत्त), सोयुझ, क्रू ड्रॅगन आणि स्टारलाइनर, तसेच आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक (ISS) सारख्या अवकाश स्थानकांचा समावेश आहे.

9. प्रक्षेपण वाहन

प्रक्षेपण वाहने, जसे की रॉकेट आणि स्पेसप्लेन, अंतराळयान आणि पेलोड्स अंतराळात नेण्यासाठी वापरली जातात. ते पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणावर मात करण्यासाठी आणि कक्षेत पोहोचण्यासाठी आवश्यक शक्ती प्रदान करतात. उदा. Falcon 9, Atlas V, Delta IV आणि आगामी स्पेस लॉन्च सिस्टम (SLS) यांचा समावेश आहे.

10. ग्राउंड स्टेशन्स आणि ट्रॅकिंग प्रणाली

या सिस्टीममध्ये अँटेना आणि ग्राउंड-आधारित सुविधांचे नेटवर्क असतात, ज्याचा वापर उपग्रह आणि स्पेसक्राफ्टचा मागोवा घेण्यासाठी, त्यांच्याशी संवाद साधण्यासाठी आणि नियंत्रित करण्यासाठी केला जातो. ग्राउंड स्टेशन्स सिग्नल प्राप्त करतात आणि प्रसारित करतात, डेटा संकलित करतात आणि अंतराळ मोहिमांसाठी कमांड आणि नियंत्रण कार्ये प्रदान करतात.

11. अंतराळ-आधारित सौर उर्जा

हे तंत्रज्ञान सौर पॅनेल वापरून अंतराळातील सौर ऊर्जा कॅप्चर करण्याची आणि मायक्रोवेव्ह किंवा लेसर बीम वापरून पृथ्वीवर प्रसारित करण्याची कल्पना शोधते. अक्षय ऊर्जेचा सतत आणि मुबलक स्त्रोत प्रदान करणे हे या प्रणालीचे उद्दिष्ट आहे.

12. अंतराळातील कचरा कमी करणे आणि काढून टाकणे

पृथ्वीभोवती फिरत असलेल्या अवकाशातील कचऱ्याचे प्रमाण वाढत असताना, अवकाशातील कचऱ्याचा मागोवा घेण्यासाठी, ते कमी करण्यासाठी आणि काढून टाकण्यासाठी तंत्रज्ञान विकसित केले जात आहे.

अंतराळ तंत्रज्ञानाची ही काही उदाहरणे आहेत.


इतिहास

अंतराळ तंत्रज्ञानासंबंधित इतिहास अनेक दशकांचा आहे, जो महत्त्वपूर्ण टप्पे आणि यशांनी चिन्हांकित आहे. अवकाश तंत्रज्ञानाच्या इतिहासातील काही प्रमुख घटना आणि घडामोडी पुढीलप्रमाणे आहेत.

अंतराळ युगाची सुरुवात (1950 ते 1960) : अवकाश युगाची सुरुवात 4 ऑक्टोबर 1957 रोजी सोव्हिएत उपग्रह “sputnik-1″ च्या प्रक्षेपणाने झाली. पृथ्वीभोवती प्रदक्षिणा घालणारा हा पहिला कृत्रिम उपग्रह होता. या कार्यक्रमाने युनायटेड स्टेट्स आणि सोव्हिएत संघ यांच्यातील अंतराळ शर्यतीला चालना दिली, ज्यामुळे पायनियरिंग मोहिमांची मालिका सुरू झाली.

अंतराळातील पहिला मानव (1961) : 12 एप्रिल 1961 रोजी, सोव्हिएत अंतराळवीर युरी गागारिन अंतराळात प्रवेश करणारा पहिला मानव बनला. त्याच्या अंतराळयान “vostok-1” ने पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण केली, जी सुमारे 108 मिनिटे चालली.

चंद्रावर उतरणे (1969) : 20 जुलै 1969 रोजी, नासाच्या नेतृत्वाखालील “apollo-11” मोहिमे अंतर्गत जगात प्रथम मानव चंद्रावर पोहोचला. अंतराळवीर नील आर्मस्ट्राँग आणि बझ आल्ड्रिन हे चंद्राच्या पृष्ठभागावर पाऊल ठेवणारे पहिले मानव बनले.

स्पेस शटल प्रोग्राम (1981-2011) : NASA चा स्पेस शटल प्रोग्राम हा अंतराळ तंत्रज्ञानातील एक प्रमुख उपक्रम होता. या उपक्रमअंतर्गत कोलंबिया, चॅलेंजर, डिस्कव्हरी, अटलांटिस आणि एंडेव्हर यांसारख्या प्रतिष्ठित ऑर्बिटर्ससह पुन्हा वापरता येण्याजोग्या स्पेस शटल वाहनांची रचना अंतराळवीर आणि पेलोड्स अंतराळात घेऊन जाण्यासाठी आणि पुनर्वापरासाठी पृथ्वीवर परतण्यासाठी तयार करण्यात आली होती.

इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन (१९९८-सध्याचे) : इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन (ISS) हा युनायटेड स्टेट्स, रशिया, कॅनडा, युरोप आणि जपानच्या अंतराळ संस्थांचा सहभाग असलेला एक सहयोगी प्रकल्प आहे. हे पृथ्वीच्या कक्षेत राहण्यायोग्य अंतराळ स्थानक आहे. तसेच हे संशोधन प्रयोगशाळा आणि अंतराळ संशोधनात आंतरराष्ट्रीय सहकार्यासाठी एक मंच म्हणून काम करते.

मार्स रोव्हर्स आणि मोहिमा (१९९६-सध्या) : ग्रहाच्या पृष्ठभागाचा, वातावरणाचा आणि जीवनाच्या संभाव्यतेचा अभ्यास करण्यासाठी मंगळावर अनेक मोहिमा आखण्यात आल्या. या मोहिमांमध्ये मार्स रोव्हर्स सोजोर्नर (1997), स्पिरिट अँड अपॉर्च्युनिटी (2003), कुतूहल (2012) आणि चिकाटी (2021) यांचा समावेश आहे. या मोहिमांनी मंगळाच्या वातावरणात आणि भूतकाळातील किंवा वर्तमान सूक्ष्मजीव जीवनाच्या संभाव्यतेबद्दल मौल्यवान अंतर्दृष्टी प्रदान केली.

स्पेस टेलिस्कोप : स्पेस टेलिस्कोपच्या प्रक्षेपण आणि ऑपरेशनमुळे अंतराळ बद्दल आपल्या समजात क्रांती घडून आली. हबल स्पेस टेलिस्कोपने (1990 मध्ये लॉन्च केलेले) चित्तथरारक प्रतिमा कॅप्चर केल्या आणि कॉस्मॉलॉजी, आकाशगंगा निर्मिती आणि एक्सोप्लॅनेट यांसारख्या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण शोध लावले. इतर उल्लेखनीय अवकाश दुर्बिणींमध्ये चंद्रा एक्स-रे वेधशाळा, स्पिट्झर स्पेस टेलिस्कोप आणि आगामी जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप यांचा समावेश होतो.

कमर्शियल स्पेसफ्लाइट : अलीकडच्या काळात, स्पेसएक्स, ब्लू ओरिजिन आणि व्हर्जिन गॅलेक्टिक सारख्या खाजगी कंपन्यांनी व्यावसायिक स्पेसफ्लाइटमध्ये लक्षणीय प्रगती केली आहे. SpaceX चे फाल्कन रॉकेट आणि क्रू ड्रॅगन या अंतराळयान चा वापर उपग्रह प्रक्षेपित करण्यासाठी, ISS ला पुन्हा पुरवठा करण्यासाठी आणि अंतराळवीरांना अंतराळात पाठवण्यासाठी केला गेला आहे.

अवकाश तंत्रज्ञानाच्या इतिहासातील ही काही ठळक वैशिष्ट्ये आहेत. गेल्या काही वर्षांमध्ये, अनेक मोहिमा, रॉकेट, उपग्रह तंत्रज्ञान, अंतराळ संशोधन आणि वैज्ञानिक शोधांमध्ये प्रगती झाली आहे, ज्याने आपल्या अंतराळातील ज्ञानाचा विस्तार केला आहे आणि अवकाशाचा पुढील शोध आणि वापर करण्याचा मार्ग मोकळा केला आहे.


अवकाश तंत्रज्ञानाचे महत्व

अवकाश तंत्रज्ञान आपल्या जीवनातील विविध पैलूंमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते, तसेच हे वैज्ञानिक शोध आणि व्यावहारिक उपयोग या दोन्हींसाठी खूप महत्वाचे आहे. अवकाश तंत्रज्ञान महत्त्वाचे का आहे, याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे:

1. वैज्ञानिक शोध आणि अन्वेषण

अवकाश तंत्रज्ञान आपल्याला ग्रह, चंद्र, लघुग्रह, धूमकेतू आणि दूरच्या आकाशगंगा यासारख्या खगोलीय वस्तूंचा शोध आणि अभ्यास करण्यास सक्षम करते. हे अन्वेषण विश्वाबद्दलचे आपले ज्ञान वाढवते, आपल्याला भौतिकशास्त्राचे मूलभूत नियम समजून घेण्यास मदत करते आणि वैज्ञानिक शोधांमध्ये योगदान देते. अवकाश तंत्रज्ञानाने विश्वाची उत्पत्ती, ग्रहांची निर्मिती, पृथ्वीच्या पलीकडे जीवनाचा शोध आणि खगोलीय पिंडांच्या वर्तनाबद्दल अंतर्दृष्टी प्रदान केली आहे.

2. पृथ्वीचे व पर्यावरणाचे निरीक्षण

अवकाश तंत्रज्ञानाद्वारे सुसज्ज उपग्रह पृथ्वीचा पृष्ठभाग, वातावरण, महासागर आणि हवामान याबद्दल मौल्यवान माहिती मिळवली आहे. जंगलतोड, हवामानाचे स्वरूप, समुद्र पातळी वाढ, नैसर्गिक आपत्ती आणि प्रदूषण यासह पर्यावरणीय बदलांचे परीक्षण आणि अभ्यास करण्यासाठी ही माहिती महत्त्वपूर्ण आहे. अंतराळातून पृथ्वीचे निरीक्षण आपत्ती प्रतिसाद, व्यवस्थापन, संसाधन नियोजन, कृषी, शहरी विकास आणि संवर्धन यात मदत करते.

3. संप्रेषण आणि दूरसंचार

अवकाश तंत्रज्ञान जागतिक दळणवळण आणि कनेक्टिव्हिटी सक्षम करते. कक्षेतील संप्रेषण उपग्रह टेलिफोन कॉल्स, इंटरनेट ऍक्सेस, टेलिव्हिजन ब्रॉडकास्टिंग आणि इतर प्रकारचे दूरसंचार सुलभ करते.अवकाश तंत्रज्ञान दुर्गम आणि कमी सेवा असलेल्या क्षेत्रांसह लांब पल्ल्यांवर अखंड आणि विश्वासार्ह संप्रेषण सेवा प्रदान करते. याव्यतिरिक्त, वाहतूक, लॉजिस्टिक्स आणि मॅपिंगसह विविध क्षेत्रांमध्ये अचूक स्थान आणि नेव्हिगेशनसाठी GPS सारख्या अवकाश-आधारित नेव्हिगेशन प्रणाली आवश्यक बनल्या आहेत.

4. हवामान अंदाज आणि मॉडेलिंग

हवामान उपग्रह आणि पृथ्वी निरीक्षण डेटा हवामान अंदाज, वादळ ट्रॅकिंग आणि हवामान मॉडेलिंगसाठी महत्त्वपूर्ण माहिती प्रदान करते.अचूक हवामान अंदाज आपत्ती सज्जता, कृषी नियोजन, हवाई वाहतूक सुरक्षा आणि हवामान परिस्थितीवर अवलंबून असलेल्या इतर क्षेत्रांमध्ये मदत करते.उपग्रह हे डेटाचा वापर करून हवामान मॉडेलिंगमुळे हवामान बदलाविषयीची समजूत वाढते, तसेच शमन आणि अनुकूलनासाठी धोरणे विकसित करण्यात मदत होते.

5. राष्ट्रीय सुरक्षा आणि संरक्षण

अवकाश तंत्रज्ञान राष्ट्रीय सुरक्षा आणि संरक्षण क्षमतांमध्ये देखील महत्त्वाची भूमिका बजावते. उपग्रह लष्करी उद्देशांसाठी गुप्तचर गोळा करणे, पाळत ठेवणे आणि टोपण क्षमता प्रदान करते. तसेच संभाव्य धोके, सीमा सुरक्षा, आपत्ती प्रतिसाद आणि लष्करी ऑपरेशनसाठी संप्रेषण नेटवर्कचे समर्थन करण्यात मदत करते.

6. नेव्हिगेशन आणि टाइमिंग सेवा

GPS सारख्या अवकाश-आधारित आधारित Navigation System आधुनिक नेव्हिगेशन आणि टाइमिंग सेवांचा अविभाज्य भाग बनली आहे. GPS प्रणाली विमानचालन, सागरी नेव्हिगेशन, वाहतूक, लॉजिस्टिक, सर्वेक्षण आणि वैयक्तिक नेव्हिगेशन उपकरणांसह विविध अनुप्रयोगांसाठी अचूक स्थिती, वेग आणि वेळ माहिती प्रदान करते. या सेवा अनेक क्षेत्रांमध्ये सुरक्षा, कार्यक्षमता आणि उत्पादकता वाढवतात.

7. उद्योग आणि आर्थिक वाढ

अवकाश उद्योग हे आर्थिक वाढ, तांत्रिक नवकल्पना आणि रोजगार निर्मितीला चालना देते. यामध्ये संशोधन आणि विकास, उत्पादन, प्रक्षेपण सेवा, उपग्रह ऑपरेशन्स, डेटा विश्लेषण आणि अनुप्रयोग विकास यांचा समावेश होतो.अवकाशाच्या व्यापारीकरणामुळे, खाजगी कंपन्यांनी या क्षेत्रात प्रवेश केल्याने स्पर्धा वाढली आहे, खर्च कमी झाला आहे आणि उपग्रह संप्रेषण, पृथ्वी निरीक्षण, अंतराळ पर्यटन आणि इतर अवकाश-संबंधित क्रियाकलापांमध्ये नवकल्पना वाढली आहे.

8. प्रेरणा आणि शिक्षण

अंतराळ मोहिमा आणि शोध लोकांना प्रेरणा देतात आणि विश्वाबद्दल कुतूहल निर्माण करतात. तसेच वैज्ञानिक साक्षरतेला प्रोत्साहन देतात, STEM शिक्षणाला (विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित) प्रोत्साहन देतात आणि शास्त्रज्ञ, अभियंते आणि अंतराळवीरांच्या पुढील पिढीला प्रेरणा देतात. अंतराळ संशोधनामध्ये कल्पनाशक्ती मोहित करण्याची आणि आश्चर्य आणि विस्मय निर्माण करण्याची शक्ती आहे.

एकंदरीत, अवकाश तंत्रज्ञान वैज्ञानिक प्रगती, सामाजिक फायदे, आर्थिक विकास आणि विश्वाबद्दलच्या आपल्या आकलनामध्ये योगदान देते.


तथ्य

  • अंतराळात पोहोचणारी पहिली मानवनिर्मित वस्तू म्हणजे जर्मन व्ही-2 रॉकेट जे 3 ऑक्टोबर 1942 रोजी दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान प्रक्षेपित करण्यात आले.
  • अपोलो चंद्र मोहिमेदरम्यान वापरण्यात आलेल्या शनि व्ही रॉकेटचा कमाल वेग सुमारे 39,000 किमी/ता इतका (24,000 mph) होता.
  • 1990 मध्ये प्रक्षेपित झालेल्या हबल स्पेस टेलिस्कोपने पृथ्वीभोवतीच्या कक्षेत 5 अब्ज किलोमीटर (3 अब्ज मैल) पेक्षा जास्त प्रवास केला होता.
  • 1977 मध्ये प्रक्षेपित केलेले व्हॉयेजर 1 आणि व्हॉयेजर 2 हे अंतराळयान पृथ्वीपासून सर्वात दूर असलेल्या मानवनिर्मित वस्तू आहेत.
  • ISS (International Space Station) ही अंतराळातील सर्वात मोठी मानवनिर्मित रचना आहे, ज्याचा आकार एखाद्या फुटबॉल मैदानाइतका आहे.
  • अवकाशयान आणि उपग्रह उर्जेसाठी सौरऊर्जेवर अवलंबून असतात.
  • “अवकाश कचरा” पृथ्वीभोवती फिरत आहे, ज्यामध्ये निकामी उपग्रह, रॉकेटचे टप्पे आणि टक्करांचे तुकडे यांचा समावेश होतो.
  • आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर थ्रीडी प्रिंटिंग तंत्रज्ञानाचा वापर साधने आणि सुटे भाग बनवण्यासाठी केला गेला आहे. यामुळे री-सप्लाय मिशनची गरज कमी होते आणि अंतराळवीरांना अंतराळात मागणीनुसार वस्तू तयार करण्याची परवानगी मिळते.

FAQ

1. उपग्रह म्हणजे काय आणि त्याची कार्ये काय आहेत ?

उत्तर : उपग्रह ही एक अशी वस्तू आहे, जी एका खगोलीय वस्तूभोवती फिरते, सामान्यतः पृथ्वी. उपग्रह संप्रेषण, हवामान निरीक्षण, पृथ्वी प्रतिमा, नेव्हिगेशन, वैज्ञानिक संशोधन आणि लष्करी पाळत ठेवणे यासह विविध कार्ये करतात.

2. इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन (ISS) म्हणजे काय आणि ते महत्वाचे का आहे ?

उत्तर : ISS हे पृथ्वीच्या जवळील कक्षेत असणारे राहण्यायोग्य अंतराळ स्थानक आहे, जे अनेक देशांद्वारे संयुक्तपणे चालवले जाते. हे संशोधन प्रयोगशाळा, दीर्घ कालावधीच्या अंतराळ मोहिमांसाठी चाचणी मैदान आणि अंतराळ संशोधनात आंतरराष्ट्रीय सहकार्यासाठी एक मंच म्हणून काम करते.

3. अंतराळवीर अंतराळात कसे सहवास करतात ?

उत्तर : अंतराळवीर अंतराळ यान किंवा अंतराळ स्थानकांवर (Space Station) राहून अंतराळात टिकून राहतात. हे अंतराळ स्थानक अंतराळवीरांना नियंत्रित वातावरण प्रदान करतात. हे निवासस्थान श्वासोच्छवासासाठी हवा पुरवठा करतात, तापमान नियंत्रित करतात, कचरा व्यवस्थापित करतात, अन्न आणि पाणी देतात आणि अंतराळवीरांचे अंतराळातील कठोर परिस्थितीपासून संरक्षण करतात.

4. GPS कसे कार्य करते ?

उत्तर : GPS (ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टम) ही एक अंतराळ-आधारित नेव्हिगेशन प्रणाली आहे जी अचूक स्थिती, वेग आणि वेळेची माहिती निर्धारित करण्यासाठी उपग्रहांच्या जाळ्यांचा वापर करते. पृथ्वीवरील GPS रिसीव्हर, अनेक उपग्रहांकडून सिग्नल प्राप्त करतात आणि प्राप्तकर्त्याच्या स्थितीची गणना करण्यासाठी वेळ विलंब वापरतात.

5. अवकाश दुर्बीण म्हणजे काय व ते का महत्त्वाचे आहे ?

उत्तर : अवकाश दुर्बीण ही विशेषत: अवकाशातील खगोलशास्त्रीय वस्तूंचे निरीक्षण करण्यासाठी तयार केलेली दुर्बिणी आहे. वातावरणातील हस्तक्षेप टाळण्यासाठी ते पृथ्वीच्या वातावरणाच्या बाहेर स्थित असतात, ज्यामुळे स्पष्ट आणि अधिक तपशीलवार निरीक्षणे करता येतात.

6. अवकाश तंत्रज्ञानाचा पृथ्वीवरील जीवसृष्टीला कसा फायदा होतो ?

उत्तर : अंतराळ तंत्रज्ञानामुळे पृथ्वीवरील जीवसृष्टीला अनेक प्रकारे फायदा होतो. हे हवामान अंदाज, आपत्ती निरीक्षण आणि प्रतिसाद, संप्रेषण, नेव्हिगेशन, पर्यावरण निरीक्षण आणि वैज्ञानिक प्रगती सक्षम करते. हे आर्थिक वाढीला चालना देते, नवनिर्मितीला चालना देते आणि विश्वाबद्दलची आपली समज आणि त्यामधील आपले स्थान सुधारते.

अधिक लेख –

1. जैवतंत्रज्ञान म्हणजे काय ?

2. क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान म्हणजे काय ?

3. डेटा सायन्स म्हणजे काय ?

4. ई कचरा म्हणजे काय ?

Leave a Comment